नेपाली कांग्रेसको अहिलेको संकट केवल सभापति को हो भन्ने विवाद होइन। यो पार्टी कसको हो, यसको विचार के हो र यसले अब कुन वर्गको राजनीति गर्छ भन्ने प्रश्नसमेत हो।

एकातिर शेरबहादुर देउवा र उनीसँग जोडिएको असन्तुष्ट समूह छ। त्यस समूहको राष्ट्रिय भेलाको संयोजन बीपी कोइरालाका पुत्र तथा कांग्रेसका पूर्वमहामन्त्री शशांक कोइरालाले गरेका छन्। अर्कोतिर गगन थापा छन्। तर ६ अगस्ट २०२६ मा सर्वोच्चले उक्त फैसलाको पुनरावलोकन गर्न अनुमति दिएपछि वैधानिक विवाद पुनः खुलेको छ। हालसम्म गगन नेतृत्वकै संरचनाले पार्टीको औपचारिक काम गरिरहेको छ।

तर कांग्रेसको वास्तविक संकट अदालतको इजलासभन्दा ठूलो छ।

त्यो संकट विचारको हो।

बीपीको कांग्रेस कहाँ पुग्यो?

बीपी कोइरालाको राजनीतिक चिन्तनको केन्द्रमा लोकतन्त्रसँगै सामाजिक र आर्थिक समानताको प्रश्न थियो। उनको प्रजातान्त्रिक समाजवादले राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई आर्थिक न्यायसँग जोड्थ्यो। नागरिकलाई मतदानको अधिकार दिएर मात्र लोकतन्त्र पूर्ण हुँदैन, गरिबी, असमानता र अवसरको अभाव पनि घट्नुपर्छ भन्ने सोच त्यसको आधार थियो। बीपीको लोकतान्त्रिक समाजवादी दृष्टिकोण नेपाली कांग्रेसको वैचारिक पहिचानको मूल आधारका रूपमा स्थापित भयो।

तर प्रश्न आज उठ्छ।

के आजको कांग्रेसको आर्थिक चरित्र वास्तवमै त्यही छ?

कांग्रेसले औपचारिक दस्तावेजमा प्रजातान्त्रिक समाजवाद छोडेको छैन। तर १९९० पछिको कांग्रेस नेतृत्वका सरकारहरूले उदारीकरण, निजीकरण र बजारमुखी आर्थिक सुधारलाई तीव्रता दिए। यही कारण आलोचकहरूले कांग्रेसको घोषित समाजवाद र व्यवहारबीच ठूलो दूरी बनेको तर्क गर्दै आएका छन्।

बजार अर्थतन्त्र स्वीकार गर्नु आफैंमा गलत हो भन्ने होइन। निजी क्षेत्रलाई आर्थिक विकासमा सहभागी गराउनु पनि स्वाभाविक हुन सक्छ। तर समाजवादको नाम लिने पार्टीले बजारलाई साधन बनाउँछ कि बजारलाई नै राजनीतिक दर्शन बनाउँछ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

जब शिक्षा महँगो हुन्छ, स्वास्थ्य महँगो हुन्छ, रोजगारी असुरक्षित हुन्छ, किसान कमजोर हुन्छ, श्रमिकको आवाज कमजोर हुन्छ र राजनीतिक नेतृत्वको प्राथमिकता आर्थिक रूपमा शक्तिशाली समूहसँग निकट हुनेतर्फ देखिन्छ, तब बीपीको फोटोमुनि बसेर समाजवादको भाषण गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यही ठाउँबाट आजको कांग्रेसमाथि सबैभन्दा गम्भीर वैचारिक आरोप उठाउन सकिन्छ।

कांग्रेसले बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई भाषणमा राख्यो, तर व्यवहारमा क्रमशः बजारमुखी पुँजीवादी राजनीतिक संस्कृतितर्फ ढल्कियो।

यो आरोप प्रमाणित गर्ने जिम्मा नारा लगाउनेहरूको होइन। कांग्रेसकै नीति र व्यवहारको हो।

देउवाको समस्या अनुभवको अभाव होइन, परिवर्तन स्वीकार गर्ने क्षमताको अभाव हो

शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक जीवन लामो छ। प्रधानमन्त्री र पार्टी नेतृत्व दुवैमा उनले असाधारण रूपमा लामो समय बिताएका छन्।

त्यसैले आज उनको समस्या अनुभवको कमी होइन।

समस्या यति धेरै अनुभवपछि पनि कांग्रेसलाई वैचारिक र संगठनात्मक रूपमा नयाँ दिशामा लैजान नसक्नु हो।

विशेष महाधिवेशनपछि नेतृत्व परिवर्तन भयो। निर्वाचन आयोगले नयाँ संरचनालाई मान्यता दियो। सर्वोच्चबाट समेत एक चरणमा त्यसले वैधानिक समर्थन पायो। अहिले पुनरावलोकनको प्रक्रिया खुलेको भए पनि कांग्रेसभित्र समानान्तर शक्ति संरचना कायम रहनु आफैंमा नेतृत्व असफलताको चित्र हो।

देउवा नेतृत्वलाई हेर्दा अर्को प्रश्न झन् महत्वपूर्ण हुन्छ।

उनले बीपीको समाजवादलाई वर्तमान आर्थिक परिस्थितिमा कसरी पुनर्परिभाषित गरे?

किसानका लागि उनको विशिष्ट आर्थिक कार्यक्रम के थियो?

सरकारी शिक्षा र स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउने कांग्रेसको स्पष्ट समाजवादी परियोजना के थियो?

धनी र गरिबबीच बढ्दै गएको अवसरको दूरी कम गर्न कांग्रेसले आफ्नो शासनकालमा कुन दीर्घकालीन संरचना निर्माण गर्‍यो?

यी प्रश्नको उत्तर अस्पष्ट छ भने बीपीको नाम उच्चारण गरेर मात्र बीपीको राजनीति बाँच्दैन।

बरु कांग्रेसको लामो सत्ता अभ्यासले पार्टीलाई विचारबाट प्रशासनतर्फ, प्रशासनबाट सत्ता व्यवस्थापनतर्फ र सत्ता व्यवस्थापनबाट शक्तिको संरक्षणतर्फ धकेलेको आरोप झन् बलियो हुन्छ।

शशांकको समस्या विरासतलाई विचारमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु हो

शशांक कोइरालासँग कांग्रेसभित्र अरू धेरै नेतासँग नभएको एउटा राजनीतिक पूँजी छ।

उनी बीपी कोइरालाका पुत्र हुन्।

तर लोकतन्त्रमा बाबुको इतिहास छोराको स्वतः राजनीतिक उपलब्धि बन्दैन।

अगस्ट २०२६ मा देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेलाको संयोजन शशांकले गरेका छन्। उक्त समूह कांग्रेसको वर्तमान नेतृत्वसँग गम्भीर असहमति राख्दै समानान्तर राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय छ।

यही बिन्दुमा शशांकका लागि सबैभन्दा कठोर प्रश्न जन्मिन्छ।

यदि उनी बीपीको राजनीतिक विरासतका स्वाभाविक उत्तराधिकारीका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् भने आजको कांग्रेसलाई बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादमा फर्काउने उनको ठोस कार्यक्रम कहाँ छ?

बीपीको पुत्र हुनु र बीपीको विचारको प्रतिनिधि हुनु एउटै कुरा होइन।

बीपीको नाम लिएर देउवाको नेतृत्वलाई समर्थन गर्न सकिन्छ। तर त्यसले शशांकलाई स्वतः वैचारिक नेता बनाउँदैन।

आजको पुस्ताले विरासतको प्रमाणपत्र होइन, नीतिको उत्तर खोजिरहेको छ।

सरकारी विद्यालय कसरी सुधार्ने?

स्वास्थ्यलाई नागरिक अधिकारका रूपमा कसरी सुलभ बनाउने?

युवालाई स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी कसरी दिने?

किसानलाई उत्पादनको उचित मूल्य कसरी दिलाउने?

ठूलो पूँजी र राजनीतिक पहुँचबीचको अस्वस्थ सम्बन्ध कसरी तोड्ने?

यदि बीपीको नाम बोक्ने नेतृत्वसँग यी प्रश्नको स्पष्ट समाजवादी उत्तर छैन भने त्यो विरासत विचार होइन, केवल राजनीतिक प्रतीक बन्न पुग्छ।

गगनको समस्या परिवर्तनको भाषालाई परिणाममा बदल्न नसक्नु हो

गगन थापा पुरानो पुस्ताविरुद्ध परिवर्तनको भाष्य लिएर नेतृत्वमा आए।

विशेष महाधिवेशनले उनलाई सभापति बनायो। निर्वाचन आयोगबाट मान्यता प्राप्त भयो। सर्वोच्चले अप्रिलमा त्यसलाई सदर गर्‍यो। अहिले पुनरावलोकन प्रक्रिया खुलेको छ।

तर गगनलाई मूल्यांकन गर्न कानुनी वैधताभन्दा ठूलो मापदण्ड राजनीतिक परिणाम हो।

मार्च २०२६ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा कांग्रेस ३८ सिटमा सीमित भयो। प्रत्यक्षतर्फ १८ र समानुपातिकतर्फ २० सिट प्राप्त गर्‍यो। गगन स्वयं सर्लाही क्षेत्र नम्बर ४ बाट पराजित भए। त्यसपछि उनले नैतिक जिम्मेवारी लिँदै सभापति पदबाट राजीनामा दिएका थिए, जसलाई कांग्रेस केन्द्रीय समितिले अस्वीकार गर्‍यो।

यसले गगनको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी देखाउँछ।

परिवर्तनको नारा र परिवर्तनको परिणाम एउटै होइन।

पुरानो नेतृत्व हटाउनु सजिलो राजनीतिक प्रतीक हुन सक्छ। तर संगठन जोड्नु, जनविश्वास विस्तार गर्नु र निर्वाचनमा त्यसलाई मतमा बदल्नु कठिन परीक्षा हो।

त्यो परीक्षामा गगन सफल भएको दाबी गर्ने पर्याप्त आधार अहिलेसम्म देखिँदैन।

अझ गम्भीर वैचारिक प्रश्न यहाँ पनि बाँकी छ।

गगनको नयाँ कांग्रेस आर्थिक दृष्टिले कति नयाँ छ?

यदि अनुहार फेरिए पनि आर्थिक दर्शन उही बजारमुखी संरचनामा सीमित रहन्छ भने त्यसलाई बीपीको समाजवादको पुनर्जागरण भन्न मिल्दैन।

पुरानो नेतृत्वले समाजवादलाई बिर्सियो भन्ने आरोप लगाएर नयाँ नेतृत्व आउने, तर नयाँ नेतृत्वले पनि स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, श्रम, उत्पादन र सम्पत्तिको असमानताका प्रश्नमा स्पष्ट वैकल्पिक आर्थिक बाटो नदिने हो भने परिवर्तन केवल पुस्ताको हुन्छ, विचारको हुँदैन।

बीपीको फोटो सबैसँग छ, बीपीको अर्थतन्त्र कससँग छ?

आज कांग्रेसका लगभग सबै धार बीपीको नाम लिन्छन्।

देउवा पनि बीपीको चर्चा गर्छन्।

शशांकसँग बीपीको पारिवारिक विरासत छ।

गगनको पुस्ताले पनि बीपीलाई कांग्रेसको वैचारिक स्रोतका रूपमा स्वीकार गर्छ।

तर प्रश्न कसले बीपीको नाम धेरै लिन्छ भन्ने होइन।

प्रश्न कसले बीपीको समाजवादलाई वर्तमान नेपालको जीवनसँग जोड्छ भन्ने हो।

यदि एउटा साधारण परिवारले राम्रो विद्यालयका लागि ठूलो शुल्क तिर्नुपर्छ, बिरामी हुँदा उपचार खर्चले परिवारको अर्थतन्त्र हल्लिन्छ, युवाले रोजगारीका लागि विदेश जानुपर्छ, किसान उत्पादन बेच्न संघर्ष गर्छ र आर्थिक शक्तिसँग राजनीतिक पहुँच गाँसिन्छ भने समाजवाद पार्टीको दस्तावेजमा मात्र भएर के अर्थ रहन्छ?

यही कारण कांग्रेसमाथि पुँजीवादतर्फ ढल्किएको आरोपलाई केवल वैचारिक आक्रमण भनेर अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

यसको उत्तर व्यवहारबाट दिनुपर्छ।

देउवा, शशांक र गगन तीन फरक कमजोरी

देउवाको कमजोरी सत्ता र इतिहासको ठूलो अनुभवलाई वैचारिक पुनर्निर्माणमा बदल्न नसक्नु हो।

शशांकको कमजोरी बीपीको विशाल विरासतलाई आफ्नै स्पष्ट राजनीतिक दर्शनमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु हो।

गगनको कमजोरी परिवर्तनको ऊर्जा र संस्थागत वैधतालाई पार्टी एकता तथा चुनावी परिणाममा बदल्न नसक्नु हो।

तर तीनैलाई जोड्ने अर्को साझा प्रश्न पनि छ।

बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादको वास्तविक राजनीतिक उत्तराधिकारी को हो?

यो प्रश्नको उत्तर नाम, वंश वा पदले दिँदैन।

आर्थिक नीतिले दिन्छ।

शिक्षाको नीतिले दिन्छ।

स्वास्थ्यको नीतिले दिन्छ।

किसानको जीवनले दिन्छ।

श्रमिकको सम्मानले दिन्छ।

र राज्यका अवसरमा सामान्य नागरिकको पहुँचले दिन्छ।

निष्कर्ष

आज नेपाली कांग्रेसमा नेतृत्वको संघर्ष देखिन्छ, तर त्यसको गहिराइमा विचारको संकट छ।

देउवा पक्ष पुरानो शक्ति संरचनाको निरन्तरताबाट मुक्त हुन सकेको देखिँदैन।

शशांक बीपीको नाम र विरासतलाई वर्तमान नेपालको स्पष्ट समाजवादी परियोजनामा बदल्न चुनौतीमा छन्।

गगन नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्छन्, तर नेतृत्व परिवर्तनलाई चुनावी सफलता, संगठनात्मक एकता र स्पष्ट आर्थिक वैकल्पिक दर्शनमा बदल्न बाँकी छ।

यसैले कांग्रेसको आजको विडम्बना केवल दुई समूहमा विभाजित हुनु होइन।

ठूलो विडम्बना यो हो कि दुवै समूहसँग बीपीको तस्वीर छ, तर बीपीले उठाएको आर्थिक समानताको प्रश्नको स्पष्ट उत्तर कमजोर छ।

कांग्रेसले औपचारिक रूपमा प्रजातान्त्रिक समाजवाद त्यागेको छैन।

तर यदि व्यवहारमा शिक्षा र स्वास्थ्य बजारको वस्तु बन्छन्, सार्वजनिक सेवा कमजोर हुन्छ, आर्थिक असमानतामाथि राजनीति मौन हुन्छ र पार्टीको प्राथमिकता सामान्य नागरिकभन्दा शक्तिशाली आर्थिक हितसँग सहज देखिन्छ भने जनताले प्रश्न गर्नु स्वाभाविक हुन्छ।

के कांग्रेस अझै बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादी कांग्रेस हो, कि बीपीको नाम बोकेको बजारमुखी सत्ता पार्टी बन्न पुगेको हो?