नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा आएका बाढी, पहिरो र हिमाली विपदहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्-के यी घटनाहरू केवल प्रकृतिको सामान्य प्रक्रिया हुन् वा जलवायु परिवर्तन (Climate Change), अव्यवस्थित विकास (Unplanned Development) र वातावरणीय कमजोरी (Environmental Degradation) को संयुक्त परिणाम हुन्?

२०१३ मा भारतको उत्तराखण्डमा आएको विनाशकारी बाढी, २०२१ मा सिक्किम क्षेत्रमा देखिएका हिमाली विपद, २०२४ मा नेपालमा आएको ठूलो बाढी तथा पहिरो, र २०२६ मा नेपालको हिमाली क्षेत्रमा देखिएको विनाशकारी बाढीले एउटा साझा सन्देश दिइरहेका छन्-हिमालय क्षेत्र पहिलेको जस्तो स्थिर छैन। 

यो कुनै एउटा देशको मात्र समस्या होइन। हिमालयबाट निस्कने नदीहरूले नेपाल, भारत, बंगलादेशलगायत करोडौं मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छन्।

१. हिमालय: सुन्दर मात्र होइन, अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र:

हिमालय विश्वकै सबैभन्दा कान्छो र भौगर्भिक रूपमा सक्रिय पर्वत श्रृङ्खला हो। यहाँ पृथ्वीभित्रका प्लेटहरू निरन्तर चलिरहेका छन्। त्यसैले यहाँका पहाडहरू कमजोर चट्टान, सक्रिय भू–गतिशीलता (Geological Activity) र प्राकृतिक अस्थिरताका कारण जोखिमपूर्ण अवस्थामा छन्।

तर पछिल्लो समय प्राकृतिक जोखिमलाई अझ बढाउने अर्को शक्ति थपिएको छ-जलवायु परिवर्तन।

तापक्रम बढ्दा हिमनदी (Glacier) तीव्र रूपमा पग्लिरहेका छन्। 

हिमताल (Glacial Lake) को आकार बढिरहेको छ।

जमेको भू-भाग (Permafrost) कमजोर हुँदैछ।

पहाडका ढलानहरू अस्थिर हुँदैछन्।

यसको परिणामस्वरूप अचानक आउने बाढी, हिमताल फुट्ने घटना र पहिरोको जोखिम बढिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूले हिमालय क्षेत्रलाई जलवायु परिवर्तनबाट अत्यधिक प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक मानेका छन्। 

२. २०१३ उत्तराखण्ड बाढी र पहिलो ठूलो चेतावनी:

सन् २०१३ मा भारतको उत्तराखण्डमा आएको बाढीलाई हिमालय क्षेत्रको एउटा ठूलो विपदका रूपमा सम्झिन्छौं। अत्यधिक वर्षा, कमजोर भू-संरचना, नदी क्षेत्रमा बढ्दो निर्माण र वातावरणीय क्षतिले त्यस घटनाको प्रभावलाई अझ ठूलो बनायो।

त्यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखायो-हिमालयमा प्रकृतिको शक्ति ठूलो छ, तर मानव हस्तक्षेपले त्यसको विनाशकारी प्रभाव धेरै गुणा बढाउन सक्छ।

नदीको प्राकृतिक बाटो रोक्ने, पहाड काट्ने र जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा संरचना बनाउने कार्यले प्राकृतिक जोखिमलाई विपदमा परिवर्तन गर्छ।

३. २०२४ नेपाल बाढी: पानी मात्र होइन, व्यवस्थापनको पनि परीक्षा:

सन् २०२४ मा नेपालले ठूलो बाढी र पहिरोको सामना गर्‍यो। लगातारको भारी वर्षाले काठमाडौं उपत्यका, पूर्वी नेपाल र अन्य क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। सयौं मानिसको मृत्यु भयो, धेरै बेपत्ता भए र सडक, पुल, घर तथा पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुग्यो। 

यो घटना केवल धेरै पानी परेको कारण मात्र भएको थिएन। यसको प्रभाव बढाउने कारणहरू थिए:

नदी किनारमा अव्यवस्थित बस्ती विस्तार

कमजोर ढल व्यवस्थापन (Drainage System)

प्राकृतिक पानी बग्ने क्षेत्र अतिक्रमण

पहाडमा अनियन्त्रित सडक निर्माण

काठमाडौं जस्तो शहरमा समेत नदीलाई साँघुरो बनाउँदै संरचना निर्माण गरियो। हामीले नदीलाई आफ्नो नियन्त्रणमा आएको ठानेका थियौं, तर बाढी आउँदा नदीले आफ्नो पुरानो बाटो सम्झायो।

प्रकृतिले सम्झाउने तरिका कहिलेकाहीँ निकै कठोर हुन्छ।

४. नेपालको कोसी नदी, सधैंको क्षेत्रीय खतरा:

नेपालको कोसी नदीलाई “बिहारको दुःख” भनेर समेत चिनिन्छ। तर वास्तविकता के हो भने कोसी केवल भारतको समस्या होइन, नेपाल र भारत दुवैको साझा चुनौती हो।

हिमालयबाट आउने कोसी नदी अत्यन्त तीव्र बहाव भएको नदी हो। यसले ठूलो मात्रामा बालुवा, ढुङ्गा र माटो बोकेर ल्याउँछ। समयसँगै नदीको सतह माथि उठ्ने र धार परिवर्तन गर्ने सम्भावना रहन्छ।

सन् २००८ मा कोसी तटबन्ध फुट्दा नेपाल र भारत दुवैमा ठूलो क्षति भयो। त्यसपछि पनि प्रत्येक वर्ष मनसुनको समयमा कोसीको जलस्तर बढ्दा दुवै देशमा त्रास फैलिन्छ।

सन् २०२४ मा पनि अत्यधिक वर्षाका कारण कोसी नदीको बहाव खतराको स्तर नजिक पुगेको थियो र कोसी ब्यारेजका सबै ढोका खोल्नुपर्ने अवस्था आएको थियो। यसले फेरि देखायो कि कोसीलाई केवल बाँध र तटबन्धले नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। 

कोसीसँग दीर्घकालीन समाधानका लागि आवश्यक छ:

नदीको प्राकृतिक प्रणाली बुझ्ने

दुवै देशबीच वैज्ञानिक सहकार्य

तटबन्धको नियमित अध्ययन

जोखिम क्षेत्रमा बस्ती नियन्त्रण

५. २०२६ को हिमाली विपद: नयाँ युगको संकेत

नेपालको हिमाली क्षेत्रमा २०२६ मा देखिएको विनाशकारी बाढीले अर्को गम्भीर संकेत दिएको छ। प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार हिमाली क्षेत्रको बरफ र चट्टान अस्थिर भएर नदी प्रणालीमा ठूलो प्रभाव परेको देखिएको छ। 

यस्ता घटना अब केवल वर्षाको कारण मात्र होइनन्। हिमालभित्र भइरहेको परिवर्तनले नयाँ प्रकारका जोखिम सिर्जना गरिरहेको छ।

हामीले पहिले बाढी भन्नासाथ नदी बढ्ने कुरा बुझ्थ्यौं।

अब हिमाली क्षेत्रमा:

हिमनदी फुट्न सक्छ।

हिमताल अचानक विस्फोट हुन सक्छ।

पहाडको ठूलो भाग नदीमा खस्न सक्छ।

यी घटनाहरू केही मिनेटमै ठूलो विनाश ल्याउन सक्छन्।

६. के यसको दोष केवल मानिसको हो?

वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा उत्तर अलि जटिल छ।

प्राकृतिक प्रक्रिया रोक्न सकिँदैन। वर्षा हुनु, नदी बग्नु, हिमनदी चल्नु पृथ्वीको स्वाभाविक प्रक्रिया हो।

तर मानिसले जोखिमलाई धेरै बढाएको छ।

हामीले:

पहाडलाई जथाभावी काट्यौं।

नदीको क्षेत्र अतिक्रमण गर्‍यौं।

वातावरणीय अध्ययन बिना विकास गर्‍यौं।

जलवायु परिवर्तनलाई लामो समय बेवास्ता गर्‍यौं।

त्यसैले भन्न सकिन्छ:

प्रकृतिले विपदको सुरुवात गर्छ, तर मानव कमजोरीले त्यसलाई महाविनाश बनाउँछ।

७. अब नेपालले के सिक्नुपर्छ?

अबको विकास पुरानो सोचबाट सम्भव छैन।

नेपालले अपनाउनुपर्ने केही उपाय:

१. वातावरणीय अध्ययन अनिवार्य बनाउने

हरेक सडक, जलविद्युत आयोजना र ठूला निर्माणअघि वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ।

२. हिमाली क्षेत्रमा निगरानी बढाउने

हिमनदीको अवस्था जाँच

हिमतालको जोखिम मूल्याङ्कन

उपग्रह (Satellite) निगरानी

३. पूर्व चेतावनी प्रणाली (Early Warning System) विस्तार गर्ने

समयमै सूचना पाए धेरै मानिसको जीवन बचाउन सकिन्छ।

४. नेपाल-भारतबीच नदी व्यवस्थापन सहकार्य

कोसी, गण्डकी र महाकाली जस्ता नदी सीमाले रोकिएका छैनन्। त्यसैले समाधान पनि सीमाभन्दा माथि सोच्नुपर्छ।

निष्कर्ष:

नेपालमा देखिएका बाढीहरूलाई केवल भाग्य वा प्राकृतिक दुर्घटना भनेर पन्छाउन मिल्दैन। यी घटनाहरू हिमालय परिवर्तन भइरहेको स्पष्ट संकेत हुन्।

२०१३ को उत्तराखण्ड, २०२४ को नेपाल बाढी, कोसी नदीको निरन्तर जोखिम र २०२६ को हिमाली विपदले एउटै सन्देश दिइरहेका छन्-प्रकृतिसँग युद्ध गरेर होइन, प्रकृतिलाई बुझेर मात्र मानव सभ्यता सुरक्षित रहन सक्छ।

विकास आवश्यक छ, तर वातावरण नष्ट गरेर गरिएको विकास अन्ततः आफ्नै विरुद्ध फर्किन्छ।

हिमालयले अहिले हामीलाई चेतावनी दिइरहेको छ। प्रश्न यही हो-हामी त्यो चेतावनी सुन्छौं कि फेरि अर्को विपदपछि मात्र सम्झन्छौं?