हामी प्रायः ‘मन’ र ‘शरीर’ लाई दुईवटा फरक कुरा मान्छौँ। बिरामी हुँदा अस्पताल जान्छौँ र तनाव वा चिन्ता हुँदा मनलाई शान्त पार्ने उपाय खोज्छौँ। तर आधुनिक विज्ञान र चिकित्साशास्त्र (Medical Science) ले के प्रमाणित गरिसकेको छ भने मन र शरीर अलग-अलग होइनन्, बल्कि यी एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्।
तपाईंको मनमा आउने एउटा सानो विचारले शरीरको काम गर्ने तरिका बदल्न सक्छ र शरीरमा हुने सानो हलचलले तपाईंको मुड बदल्न सक्छ। आखिर यो कसरी सम्भव हुन्छ त? यसको पछाडि हाम्रो शरीरको सबैभन्दा जटिल र जादुमयी प्रणाली छ मस्तिष्क र स्नायु प्रणाली (Brain and Nervous System)।
१. सञ्चारको सुपरहाइवे:
स्नायु प्रणाली (The Communication Superhighway)
हाम्रो शरीर एउटा ठुलो देश जस्तै हो र मस्तिष्क यसको राजधानी हो। राजधानीबाट देशको कुना-कुनासम्म सूचना पुर्याउन र त्यहाँको खबर राजधानीसम्म ल्याउन एउटा बलियो सञ्चार नेटवर्क चाहिन्छ। हाम्रो शरीरमा यो काम स्नायुहरू (Neurons) ले गर्छन्।
हाम्रो शरीरमा अर्बौँको सङ्ख्यामा न्युरोनहरू हुन्छन्, जसले बिजुलीको तरंग जस्तै गतिमा (Electrical Impulses) सूचनाहरू ओसारपसार गर्छन्।
केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (Central Nervous System):
यसमा हाम्रो मस्तिष्क र मेरुदण्ड (Spinal Cord) पर्छन्, जसले निर्णय लिने काम गर्छन्।
परिधीय स्नायु प्रणाली (Peripheral Nervous System):
यसले मस्तिष्कलाई शरीरका हात, खुट्टा, छाला र भित्री अङ्गहरूसँग जोड्छ। तपाईंले तातो भाँडोमा हात छुँदा मस्तिष्कले तुरुन्तै ‘हात हटाऊ’ भनेर आदेश दिन्छ। यो प्रक्रिया सेकेन्डको हजारौँ भागमा हुन्छ। यो त भयो भौतिक कुरा, तर मनका भावनाहरूले यसरी नै शरीरलाई कसरी प्रभाव पार्छन् त?
२. एउटा उदाहरण:
बाटोमा अचानक सर्प देख्दा के हुन्छ?
मन र शरीरको यो अचम्मको सम्बन्धलाई एउटा सरल र व्यावहारिक उदाहरणबाट बुझौँ। मानौँ, तपाईं साँझपख बाटोमा हिँडिरहनुभएको छ र अचानक तपाईंको अगाडि एउटा सर्प आउँछ (वा सर्प जस्तै देखिने डोरी नै किन नहोस्)।
तपाईंको आँखाले त्यो चित्र देख्ने बित्तिकै मस्तिष्कको एउटा विशेष भाग, जसलाई एमिग्डाला (Amygdala) भनिन्छ, सक्रिय हुन्छ। यो हाम्रो शरीरको ‘खतराको घण्टी’ (Alarm System) हो। एमिग्डालाले खतरा देख्ने बित्तिकै शरीरमा ‘फाइट अर फ्लाइट’ (Fight or Flight) अर्थात् ‘लड या भाग’ को स्थिति पैदा गरिदिन्छ।
क्षणभरमै तपाईंको शरीरमा यस्ता परिवर्तनहरू आउँछन्:
१. हर्मोनको वर्षा:
मस्तिष्कको आदेशमा एड्रिनल ग्रन्थि (Adrenal Gland) ले एड्रिनालिन (Adrenaline) र कोर्टिसोल (Cortisol) जस्ता हर्मोनहरू रगतमा छोड्छ।
२. मुटुको धड्कन तीव्र हुनु: हर्मोनका कारण मुटु छिटो-छिटो धड्कन थाल्छ ताकि हात र खुट्टाका मांसपेशीहरूमा बढी अक्सिजन र ऊर्जा पुगोस् (ताकि तपाईं भाग्न वा लड्न सक्नुहोस्)।
३. श्वासप्रश्वास छिटो हुनु:
फोक्सोले बढी अक्सिजन लिन थाल्छ, जसले गर्दा सास फेर्न हतारो हुन्छ।
४. सचेतता बढ्नु:
आँखाका नानीहरू (Pupils) ठुला हुन्छन् ताकि अँध्यारोमा पनि स्पष्ट देखियोस्। विचार गर्नुहोस्, सर्पले तपाईंलाई टोकेको छैन, न त छोएको नै छ। केवल तपाईंको मनमा (मस्तिष्कमा) पैदा भएको डरको विचारले गर्दा तपाईंको मुटु, फोक्सो र रक्तसञ्चार प्रणालीमा तत्कालै भौतिक परिवर्तन आयो। यही नै मन र शरीरको वास्तविक मिलन हो।
३. न्युरोट्रान्समिटर:
भावनाका रसायनहरू (Chemicals of Emotions)
मस्तिष्कले स्नायुहरू मार्फत मात्र होइन, केही विशेष रसायनहरू मार्फत पनि शरीरसँग कुरा गर्छ। यस्ता रसायनहरूलाई न्युरोट्रान्समिटर (Neurotransmitters) भनिन्छ। जब तपाईं खुसी हुनुहुन्छ, मस्तिष्कले डोपामिन (Dopamine) वा सेरोटोनिन (Serotonin) जस्ता रसायनहरू छोड्छ, जसले गर्दा शरीरका मांसपेशीहरू रिल्याक्स हुन्छन् र तपाईंलाई हल्का महसुस हुन्छ। तर जब तपाईं लामो समयसम्म चिन्ता वा तनावमा हुनुहुन्छ, शरीरमा तनावका हर्मोनहरू निरन्तर बगिरहन्छन्, जसले गर्दा टाउको दुख्ने, पेट गडबड हुने वा उच्च रक्तचाप जस्ता शारीरिक समस्याहरू देखिन थाल्छन्।
निष्कर्ष:
हाम्रो मन कुनै काल्पनिक वा अमूर्त कुरा होइन। मनमा आउने हरेक भावना र विचारको सीधा असर हाम्रो शरीरको जीवविज्ञान (Biology) मा परिरहेको हुन्छ। त्यसैले, स्वस्थ शरीरका लागि स्वस्थ मन हुनु अनिवार्य छ।
अर्को भागमा हामी अझै गहिराइमा गएर हेर्नेछौँ कि “तनाव (Stress) ले कसरी हाम्रो शरीरका भित्री अङ्गहरूलाई बिस्तारै गलाउँछ र यसबाट बच्ने वैज्ञानिक उपायहरू के-के हुन्?”
