नेपालको आधुनिक राजनीतिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको इतिहासमा केही यस्ता विदेशी पात्रहरू छन् जसले यस भूमिलाई केवल आफ्नो कर्मक्षेत्र मात्र बनाएनन्, अपितु स्वयं नेपाली इतिहासको एउटा अभिन्न अङ्ग बन्न पुगे। अमेरिकाको न्यूयोर्कमा २४ अप्रिल १९३१ मा जन्मिएकी बारबरा एडम्स (Barbara Adams) त्यस्तै एक बहुआयामिक, साहसी र विवादास्पद व्यक्तित्व थिइन्। सन् १९६० वा १९६१ तिर बेलायती महारानी एलिजाबेथ द्वितीयको नेपाल भ्रमणको समाचार सङ्कलन तथा प्रतिवेदन गर्न पत्रकारका रूपमा काठमाडौँ ओर्लिएकी एडम्सको जीवनको गोरेटो नेपाल प्रवेशसँगै सदाका लागि बदलियो। पाँच दशकभन्दा लामो समय नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र पर्यटकीय क्षेत्रमा समर्पित भएकी उनले अन्ततः सन् २००८ मा ७८ वर्षको उमेरमा अङ्गीकृत (Naturalized) नेपाली नागरिकता प्राप्त गरेर आफूलाई पूर्ण रूपमा ‘नेपालकी छोरी’ का रूपमा स्थापित गरिन्।
राजदरबारको सामीप्य, पर्यटन विकास र वैचारिक रूपान्तरण
नेपाल आगमनको केही समयपछि नै उनको सम्बन्ध तत्कालीन राजा महेन्द्रका भाइ अधिराजकुमार वसुन्धरा वीरविक्रम शाहसँग जोडियो। यस सम्बन्धका कारण उनी काठमाडौँको राजदरबार, कूटनीतिक वृत्त तथा उच्च अभिजात्य वर्गको सामाजिक जीवनको केन्द्रमा रहिन्। तर उनको पहिचान यतिमै सीमित रहेन। नेपालको प्रारम्भिक पर्यटन विकासमा उनको योगदान उल्लेखनीय रह्यो। उनले थर्ड आई टुअर्स (Third Eye Tours) नामक संस्था स्थापना गरेर नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा प्रवर्द्धन गरिन्। यसका साथै नेपाली हस्तकला, परम्परागत कला र भुटानी वस्त्रहरूको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा उनको गहिरो अभिरुचि थियो। समयको अन्तरालसँगै उनको जीवनशैली र राजनीतिक चेतनामा ठूलो परिवर्तन आयो। राजदरबारको विलासी परिवेशबाट सुरु भएको उनको यात्रा क्रमशः गरिब, सीमान्तकृत, दलित तथा राज्यको मूल प्रवाहबाट उपेक्षित वर्गको अधिकारका लागि वकालत गर्ने प्रखर लेखक र अभियन्तामा रूपान्तरित भयो।
राजनीतिक टकराब र देश निकालाको शृङ्खला
नेपालको राज्यसत्तासँग एडम्सको सम्बन्ध सधैँ सहज र सौहार्दपूर्ण रहेन। उनको राजनीतिक सक्रियता र विद्रोही स्वभावका कारण उनले एकभन्दा बढी पटक देश निकाला (Expulsion) भोग्नुपरेको थियो। पहिलोपटक पञ्चायती व्यवस्थाको राजनीतिक परिवेशमा उनी निष्कासनमा परिन् र सन् १९९० को ऐतिहासिक जनआन्दोलनपछि मात्र पुनः नेपाल फर्किइन्। त्यसपछि पनि उनका राजनीतिक लेखहरू सत्ताका लागि टाउको दुखाइको विषय बनिरहे। सन् १९९८ मा नेपाली कांग्रेसका नेता गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारको समयमा उनलाई पुनः निष्कासन गरिएको थियो। त्यस समयमा ‘जनआस्था’ साप्ताहिकमा प्रकाशित उनका लेखहरू माओवादी विद्रोहप्रति सहानुभूतिपूर्ण बन्दै गएको आरोप लगाइएको थियो। उनलाई नयाँ दिल्लीबाट काठमाडौँ विमानस्थल आइपुग्दा अध्यागमनबाटै फिर्ता पठाइएको थियो। निष्कासनको यकिन वर्षबारे विभिन्न स्रोतहरूमा सन् १९९८ र सन् २००० जस्ता फरक तथ्याङ्क पाइने भएकाले यस विषयलाई तत्कालीन राजनीतिक असहिष्णुताको उपजका रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। यस्तै कतिपय राजनीतिक वृत्तमा तत्कालीन गृहमन्त्री गोविन्दराज जोशीको प्रत्यक्ष संलग्नतामा उनलाई निष्कासन गरिएको चर्चा पनि छ।
माओवादी द्वन्द्व, वैचारिक विश्लेषण र सामाजिक जराको खोजी
सन् १९९६ मा सुरु भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व चर्किँदै जाँदा बारबरा एडम्सको जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील र विवादास्पद अध्याय सुरु भयो। उनले नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वलाई राज्य वा विद्रोही पक्षको आँखाबाट मात्र नहेरी त्यसको गहिरो सामाजिक र आर्थिक पृष्ठभूमिबाट व्याख्या गरिन्। ‘सन् २००१ मा प्रकाशित एक उनका विश्लेषणात्मक स्तम्भहरूमा उनले नेपालभित्र विद्यमान चरम सामाजिक असमानतालाई औँल्याउँदै ‘दुई नेपाल’ को अवधारणा प्रस्तुत गरेकी थिइन्। एकातिर हिमाल, मन्दिर र विदेशी पर्यटकको सम्पन्न नेपाल थियो भने अर्कातिर आधारभूत स्वास्थ्य, शिक्षा र दुई छाक खान नपाउने गरिब नागरिकहरूको विपन्न नेपाल थियो। उनले गाउँगाउँमा पुगेर माओवादी र राज्यको सुरक्षा निकाय दुवै पक्षको त्रासमा बाँचिरहेका सर्वसाधारणको पीडा उजागर गरिन्।
उनको मूल दृष्टिकोण माओवादी हिंसाको अन्धसमर्थन गर्नु थिएन, बरु उत्पीडित नागरिकहरू हतियार उठाउन किन बाध्य भए भन्ने मूल कारण खोज्नु थियो भनिन्छ। उनी माओवादी विद्रोहका सामाजिक जरा, नागरिकहरूको विवशता, विचलन र मानवीय पक्षलाई बुझेर मात्र दीर्घकालीन समाधान निस्कन्छ भन्ने मान्यता उठाएको कुराहरू पनि छन्। यस विश्लेषणमा दुई पक्षलाई स्पष्ट रूपमा छुट्याउनु आवश्यक हुन्छ:।
पहिलो, वैचारिक तथा मानवीय सहानुभूति, जसअन्तर्गत उनले राज्यको दमनको कडा आलोचना गरिन् र वार्ताद्वारा समस्या समाधान गर्न आग्रह गरिन्।
दोस्रो, आर्थिक वा सैन्य सहयोग, जसमा उनले माओवादी पार्टीलाई कुनै पनि प्रकारको नगद, हतियार वा सङ्गठनात्मक सहयोग पुर्याएको कुनै पनि ऐतिहासिक प्रमाण नभेटिँएको भन्ने कुरा पनि छ। उनले माओवादी आक्रमणमा मारिएका सुरक्षाकर्मी र सर्वसाधारणको क्षतिप्रति पनि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्दै हिंसाले कसैको भलो नगर्ने स्पष्ट पारेकी थिइन्।
शान्ति अभियान र ह्वाइट रिबन
हिंसाको अन्त्य र मेलमिलापको खोजीमा एडम्सले सन् २००४ र २००५ को अवधिमा सेतो रिबन अभियान (White Ribbon Campaign) सुरु गरिन्। सेतो रिबनलाई उनले युद्धविरोधी र शान्तिको साझा प्रतीकका रूपमा अघि सारेकी थिइन्। यस अभियानको उद्देश्य कुनै एक पक्षको विजय नभई द्वन्द्वमा ज्यान गुमाएका सबै निर्दोष नागरिकहरूको सम्मान र युद्धविरामको माग गर्नु थियो। उनले लुम्बिनीमा आयोजित विश्व बौद्ध शिखर सम्मेलन (World Buddhist Summit) मा समेत यो सेतो रिबन वितरण गरेकी थिइन्, जहाँ तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको उपस्थितिमा सहभागीहरूको ठूलो हिस्साले सो रिबन लगाएर शान्तिको सन्देश दिएको थियो।
बारबरा पिस फाउन्डेसन र खोज पत्रकारिता पुरस्कार
सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्यपछि एडम्सले प्रत्यक्ष सामाजिक रूपान्तरणमा ध्यान केन्द्रित गरिन्। उनले सन् २०१० मा बारबरा पिस फाउन्डेसन (Barbara Peace Foundation) स्थापना गरिन्। यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य दलित, भूमिहीन, सुकुम्बासी तथा सुदूरपश्चिम नेपालका विपन्न समुदायहरूलाई आवास, सीपमूलक तालिम, शिक्षा र आयआर्जनमार्फत आत्मनिर्भर बनाउनु थियो। यसका अतिरिक्त नेपालमा सुशासन र जबाफदेहिता प्रवर्द्धन गर्न उनले बारबरा एडम्स खोज पत्रकारिता पुरस्कार (Barbara Adams Investigative Journalism Award) स्थापना गरिन्। आफ्नो देहावसानपछि उनले व्यक्तिगत सम्पत्तिसमेत यही फाउन्डेसनलाई हस्तान्तरण गरिन्, जुन हाल समाज कल्याण परिषद्को नियमनभित्र सञ्चालित छ।
समकालीन विवाद र संस्थागत यथार्थ
एडम्सको निधनपछि बारबरा फाउन्डेसनको नेतृत्व नेत्रचिकित्सक डाक्टर सन्दुक रुइतले सम्हाल्दै आएका छन्। समकालीन नेपाली राजनीतिमा यो संस्था हालका गृहमन्त्री सुदन गुरुङ र उनको गैरसरकारी संस्था ‘हामी नेपाल’ सँग जोडिएर केही चर्चा र विवादमा आयो। सुदन गुरुङले बारबारा फाउन्डेसन आफू संलग्न रहेको र नेत्रचिकित्सक डाक्टर सन्दुक रुइत आफ्नो अभिभावक भएको बताएका थिए। केही महिना यता रुइतलाई भारतीय मेडियाले अमेरिकासंग जोडिएको संकास्पद व्यक्तिका रुपमा रहेको बताउँदै आएको छ! तथापि सेप्टेम्बर २०२५ मा बारबरा फाउन्डेसनले पत्रकार सम्मेलन र सार्वजनिक विज्ञप्तिमार्फत ‘हामी नेपाल’ सँग संस्थागत वा वर्तमानमा कुनै पनि आर्थिक लेनदेन नरहेको स्पष्ट पारिसकेको छ। फाउन्डेसनका कोषाध्यक्ष सुदर्शनराज पाण्डेयले संस्थाको आठ वर्षको कुल आय करिब सात करोड बयासी लाख रुपैयाँ, खर्च करिब तीन करोड चौंसठ्ठी लाख रुपैयाँ र बाँकी मौज्दात करिब तीन करोड पन्चानब्बे लाख रुपैयाँ रहेको आर्थिक पारदर्शी विवरण सार्वजनिक गरेर भ्रम निवारण गरेका थिए।
अन्तिम बिदाइ र ऐतिहासिक मूल्याङ्कन
बारबरा एडम्सको निधन २२ अप्रिल २०१६ मा काठमाडौँमा भयो। उनी पचासी वर्ष पुग्न दुई दिन मात्र बाँकी रहँदा यस संसारबाट बिदा भइन्। उनको अन्तिम इच्छाअनुसार पशुपति आर्यघाटमा हिन्दू परम्पराअनुसार उनको अन्त्येष्टि गरियो र बौद्ध परम्पराअनुसार विशेष प्रार्थनासमेत सम्पन्न भयो।
अमेरिकी नागरिकका रूपमा जन्मिएर नेपाली माटोमै पञ्चतत्वमा विलीन भएकी एडम्सको जीवन विरोधाभास, साहस र त्यागले भरिएको थियो। राजदरबारको सामीप्यबाट सुरु भएर लोकतान्त्रिक चेतना, देश निकालाको पीडा, विद्रोही मनोविज्ञानको समाजशास्त्रीय अध्ययन, शान्ति अभियान र अन्ततः नेपाली नागरिकतासम्मको उनको यात्रा अद्वितीय छ। उनलाई केवल दरबारिया विदेशी वा माओवादी समर्थकको सङ्कुचित घेरामा राखेर मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। उनी नेपालको राजनीतिक संक्रमण, मानवीय पीडा र सामाजिक रूपान्तरणलाई अत्यन्त नजिकबाट नियाल्ने र त्यसको हिस्सा बन्ने एक ऐतिहासिक साक्षी थिइन्।
अँध्यारो जंगलको काँडेदार बाटो, चिसो हावाले काँपिरहेको एउटा सानो काठको झुप्रो, र टुकीको मधुरो उज्यालोमा किताबका पाना पल्टाइरहेको एउटा दुब्लो पातलो बालक, यहीँबाट सुरु हुन्छ इतिहासकै सबैभन्दा साहसी र आँसुले कोरिएको जीवनगाथा।
समयको क्रूर थप्पडले अब्राहम लिङ्कनलाई बाल्यकालमै आमाको ममताबाट अलग गराइदियो। गरिबी र अभावको भारी बोक्दै जब उनी जवानीको ढोकामा पुगे, आफ्नै पिताको कठोर तिरस्कारले उनको छाती चिरियो। १८ वर्षको कलिलो उमेरमै, सहारा दिने हातहरूले उनलाई बाटो देखाइदिए, घरबाट निकालिएर उनी सडकको धुलोसँग मितेरी गाँस्न बाध्य भए।
तर भाग्यको परीक्षा यतिमै रोकिएन। जीवनको उजाड मरुभूमिमा जब एन रटलेज नामकी फूल मुस्कुराएर आइन्, लिङ्कनले पहिलोपटक प्रेमको न्यानोपन महसुस गरे। ती आँखामा उनले आफ्नो भविष्य सजाएका थिए। तर निष्ठुरी मृत्युले उनलाई पनि खोसेर लग्यो। आफ्नी प्रियतमाको चिहानमा अङ्कमाल गर्दै भक्कानिएका लिङ्कनको त्यो चीत्कारले प्रकृतिलाई समेत रुवाएको थियो। प्रेमको यो वियोगले उनलाई लामो समयसम्म गहिरो मानसिक पीडा र डिप्रेसनको अँध्यारो खाडलमा धकेल्यो।
बाँच्ने अर्को प्रयास गर्दै उनले व्यापार सुरु गरे। तर त्यहाँ पनि भाग्यले साथ दिएन, साझेदारको मृत्युपछि व्यापार डुब्यो, र टाउकोमा आइपर्यो ऋणको विशाल पहाड। मानिसहरूले उनलाई ‘टाट पल्टेको असफल मान्छे’ भनेर गिज्याए। बैंक र साहुहरूको त्यो ऋण तिर्न उनलाई जीवनका १७ लामा वर्षहरू लाग्यो।
राजनीतिक यात्रामा उनी जति पटक हिँडे, पाइला पाइलामा ठेस मात्रै लाग्यो। विधायिकाको चुनाव हारे, संसद् (कंग्रेस) को चुनाव हारे, सिनेटको चुनाव हारे, र उपराष्ट्रपति बन्ने दौडमा पनि पाखा लगाइए। उनका सन्तानहरू उनकै आँखा अगाडि पालैपालो अस्ताउँदै गए। जीवन यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनलाई हराउन मात्रै रचिएको कुनै क्रूर नाटक हो।
तर ती लत्रेका काँधहरू कहिल्यै झुकेनन्। हर असफलतालाई उनले ढुङ्गा होइन, भर्याङको खुड्किलो बनाए। अन्ततः त्यही टुटेको, लडेको, र हजारौँ चोटले घाइते भएको मान्छे संयुक्त राज्य अमेरिकाको १६ औँ राष्ट्रपति बनेर ह्वाइट हाउसको ढोकाबाट भित्र छिर्यो।
उनले लाखौँ दासहरूको खुट्टाबाट दासताको साङ्लो चुँडाले, देशलाई गृहयुद्धको आगोबाट जोगाए। इतिहासले लिङ्कनलाई कसरी सम्झियो? एक असफल व्यक्तिको रूपमा होइन, हारलाई जितमा बदल्ने अमर नायकको रूपमा। उनको जीवनले सिकाउँछ, जबसम्म तिमी आफैँ हार मान्दैनौ, तबसम्म संसारको कुनै पनि आँधीले तिमीलाई ढाल्न सक्दैन।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा दासप्रथाको कानुनी र नैतिक अन्त्य गर्न अब्राहम लिङ्कनको भूमिका निर्णायक र ऐतिहासिक रह्यो। उनले दासप्रथालाई केवल सामाजिक विकृति मात्र नभई अमेरिकी लोकतन्त्रको आत्माविपरीतको अपराध मानेर यसको उन्मूलनका लागि ठोस कदम चाले।
सैद्धान्तिक अडान र विस्तारमा रोक: लिङ्कनले सुरुदेखि नै दासप्रथाको नैतिक विरोध गरे। सन् १८५८ को चर्चित ‘हाउस डिभाइडेड’ (House Divided) भाषणमा उनले भनेका थिए, “आधा दास र आधा स्वतन्त्र रहेको घर लामो समय टिक्न सक्दैन।” राष्ट्रपति बनेपछि उनले दासप्रथालाई नयाँ अमेरिकी राज्यहरूमा विस्तार हुनबाट रोक्ने दृढ नीति लिए, जसले दक्षिणी दास समर्थक राज्यहरूलाई सशङ्कित बनायो र गृहयुद्धको स्थिति सिर्जना भयो।
मुक्ति घोषणापत्र (Emancipation Proclamation): सन् १८६३ जनवरी १ मा लिङ्कनले ऐतिहासिक ‘मुक्ति घोषणापत्र’ जारी गरे। विद्रोही दक्षिणी राज्यहरूमा रहेका करिब ३० लाखभन्दा बढी दासहरूलाई कानुनी रूपमा स्वतन्त्र घोषणा गरियो। यसले गृहयुद्धलाई केवल ‘सङ्घ जोगाउने लडाइँ’ बाट बदलेर ‘मानव स्वतन्त्रताको लडाइँ’ बनाइदियो। स्वतन्त्र भएका अश्वेत नागरिकहरूलाई अमेरिकी सेना (Union Army) मा भर्ना हुन बाटो खुल्यो, जसले युद्ध जित्न ठूलो मद्दत गर्यो।
१३ औँ संविधान संशोधन (13th Amendment): घोषणापत्र युद्धकालीन आदेश मात्र भएकाले भविष्यमा दासप्रथा फेरि नब्युँतियोस् भन्नका लागि लिङ्कनले स्थायी संवैधानिक समाधान खोजे। उनले अमेरिकी संसद् (कंग्रेस) मा राजनीतिक दबाब र रणनीति प्रयोग गरी सन् १८६५ को सुरुमा १३ औँ संशोधन पारित गराए। यस संशोधनले संयुक्त राज्य अमेरिका र यसको क्षेत्राधिकारभित्र दासप्रथा र जबरजस्ती श्रमलाई पूर्ण रूपमा असंवैधानिक तथा गैरकानुनी बनायो।
लिङ्कनको दृढ इच्छाशक्ति, राजनीतिक कौशल र नैतिक नेतृत्वकै कारण शताब्दीयौँ पुरानो अमानवीय दासप्रथाको अन्त्य भयो र उनलाई इतिहासमा “द ग्रेट इम्यान्सिपेटर” (महान मुक्तिदाता) को रूपमा अमर बनायो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधानको १३ औँ संशोधन (13th Amendment) पारित गराउन राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कनले चालेका राजनीतिक, नैतिक र कूटनीतिक प्रयासहरू अमेरिकी इतिहासमै असाधारण मानिन्छन्। मुक्ति घोषणापत्र (Emancipation Proclamation) युद्धकालीन कार्यकारी आदेश मात्र भएकाले युद्ध सकिएपछि अदालतले त्यसलाई बदर गर्न सक्ने जोखिम थियो; त्यसैले दासप्रथाको स्थायी अन्त्यका लागि संवैधानिक संशोधन अनिवार्य थियो।
संशोधनका लागि दुई तिहाइ बहुमत जुटाउन लिङ्कनले गरेका मुख्य प्रयासहरू निम्न अनुसार थिए:
१. चुनावी एजेन्डा र जनमतको दबाब:
अप्रिल १८६४ मा सिनेटबाट पारित भए पनि प्रतिनिधि सभा (House of Representatives) मा यो प्रस्ताव आवश्यक दुई तिहाइ बहुमत नपुगेर रोकिएको थियो। लिङ्कनले सन् १८६४ को राष्ट्रपति निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टीको आधिकारिक चुनावी घोषणापत्रमा नै १३ औँ संशोधनलाई मुख्य मुद्दा बनाए। चुनावमा शानदार जित हासिल गरेपछि उनले यसलाई “जनताको स्पष्ट जनादेश” (mandate) भन्दै संसद्लाई संशोधन पारित गर्न दबाब दिए।
२. ‘लेम डक’ (Lame Duck) सत्रको रणनीतिक उपयोग:
नयाँ संसद् सुरु हुनुअघिको पुरानो संसद्को हिउँदे सत्र (डिसेम्बर १८६४ देखि जनवरी १८६५) मा नै संशोधन पारित गराउन लिङ्कनले विशेष जोड दिए। चुनाव हारेका विपक्षी डेमोक्र्याट सांसदहरू (Lame duck Congressmen), जसलाई अर्को चुनावको डर थिएन, उनीहरूलाई फकाउन लिङ्कनले आफ्नो सम्पूर्ण राजनीतिक शक्ति परिचालन गरे।
३. व्यक्तिगत भेटघाट र राजनीतिक सौदाबाजी (Patronage and Persuasion):
लिङ्कनले संसद्का सदस्यहरूलाई ह्वाइट हाउसमा बोलाएर व्यक्तिगत रूपमा सम्झाए, देशको भविष्य र नैतिकताको दुहाई दिए। आफ्ना विश्वासपात्र मन्त्री विलियम सिवर्ड र मध्यस्थकर्ताहरूको टोली बनाएर उनले डगमगाइरहेका विपक्षी सांसदहरूलाई विभिन्न सरकारी पद (Federal patronage), जागिर र अन्य राजनीतिक आश्वासन दिएर पक्षमा मत हाल्न राजी गराए।
४. शान्ति वार्ताको समय व्यवस्थापन (Strategic Timing): दक्षिणी विद्रोहीहरू शान्ति सम्झौताका लागि प्रतिनिधिमण्डल पठाउन तयार भएका बेला संशोधनको मत विभाजित हुने जोखिम थियो (सांसदहरूले “युद्ध रोकिने भए संशोधन हतारमा किन गर्ने?” भन्न सक्थे)। लिङ्कनले चतुरतापूर्वक दक्षिणी प्रतिनिधिहरूसँगको वार्तालाई प्रतिनिधि सभामा मतदान नसकिउञ्जेलसम्म पर सारेर संशोधन प्रक्रियालाई कमजोर हुन दिएनन्।
५. ऐतिहासिक सफलता:
अन्ततः जनवरी ३१, १८६५ मा प्रतिनिधि सभाले आवश्यक दुई तिहाइ बहुमत (११९ विरुद्ध ५६ मत) का साथ १३ औँ संशोधन प्रस्ताव पारित गर्यो। फेब्रुअरी १, १८६५ मा लिङ्कनले यस संयुक्त प्रस्तावमा हस्ताक्षर गरी अनुमोदनका लागि राज्यहरूमा पठाए, जसले पछि डिसेम्बर १८६५ मा पूर्ण रूपमा कानुनी रूप लियो।
(Clinical Death र Brain Death बीचको सूक्ष्म रेखा र आधुनिक चिकित्सा विज्ञान)
मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि नै मृत्युलाई जीवविज्ञानको सबैभन्दा अकाट्य र अन्तिम सत्य मानिँदै आइएको छ। तर आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको अभूतपूर्व विकासले मृत्युलाई एउटा निश्चित ‘क्षण’ (Event) भन्दा पनि एउटा ‘प्रक्रिया’ (Process) को रूपमा परिभाषित गरिदिएको छ। परम्परागत रूपमा स्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन रोकिनुलाई नै मृत्युको अन्तिम बिन्दु मानिन्थ्यो। तर, भेन्टिलेटर, CPR (Cardiopulmonary Resuscitation), र ECMO (Extracorporeal Membrane Oxygenation) जस्ता प्रविधिहरूले मुटु र फोक्सो बन्द भइसकेका मानिसलाई पनि जीवित राख्न वा पुनः जीवनमा फर्काउन सम्भव तुल्याएपछि “मृत्यु वास्तवमा के हो?” भन्ने प्रश्नमा वैज्ञानिक र दार्शनिक बहस पुनः उत्कर्षमा पुगेको छ।
१ क्लिनिकल डेथ (Clinical Death): जीवन र मृत्युको सिमाना ‘क्लिनिकल डेथ’ वा चिकित्सकीय मृत्यु भन्नाले शरीरमा रक्तसञ्चार (Heartbeat) र स्वासप्रश्वास (Respiration) पूर्ण रूपमा रोकिनु हो।
जैविक मेकानिजम: जब मुटुले रगत पम्प गर्न छोड्छ, शरीरका अङ्गहरूमा अक्सिजन र न्युट्रिएन्ट (पोषक तत्त्व) को आपूर्ति तुरुन्तै बन्द हुन्छ। अक्सिजनको अभावमा कोषहरूले ‘एनारोबिक’ (अक्सिजन बिनाको) माध्यमबाट ऊर्जा बनाउन खोज्छन्, जसले गर्दा ल्याक्टिक एसिड जम्मा हुन थाल्छ।
पुनरुत्थानको सम्भावना (Reversibility): क्लिनिकल डेथ मृत्युको अन्तिम अवस्था होइन। मस्तिष्कका स्नायु कोषहरू (Neurons) अक्सिजन बिना सामान्यतया ३ देखि ५ मिनेटसम्म जीवित रहन सक्छन्। यदि यस अवधिभित्र CPR वा डिफिब्रिलेटर (Defibrillator) मार्फत मुटुको धड्कन पुनः सुरु गर्न सकियो भने व्यक्ति पूर्ण रूपमा जीवित हुन सक्छ। तसर्थ, क्लिनिकल डेथ एउटा ‘उल्ट्याउन सकिने’ (Reversible) अवस्था हो।
२. ब्रेन डेथ (Brain Death): जैविक जीवनको अन्तिम अन्त्य ‘ब्रेन डेथ’ वा मस्तिष्क मृत्यु भन्नाले मस्तिष्कको सम्पूर्ण भाग (सरेब्रम, सेरिबेलम) र मस्तिष्कको फेद (Brainstem) को कार्यक्षमता पूर्ण र अपरिवर्तनीय (Irreversible) रूपमा समाप्त हुनु हो।
मस्तिष्कको फेद (Brainstem) को भूमिका: Brainstem ले मानव शरीरका अटोमेटिक कार्यहरू जस्तै, स्वासप्रश्वास, मुटुको गति, रक्तचाप, र चेतना (Consciousness) लाई नियन्त्रण गर्छ। Brain death भएको अवस्थामा मानिसले आफैं स्वास फेर्न सक्दैन।
अपरिवर्तनीय अवस्था (Irreversibility): क्लिनिकल डेथ जस्तै ब्रेन डेथलाई उल्ट्याउन सकिँदैन। मस्तिष्कका कोषहरू एकपटक नष्ट भएपछि तिनको पुनरुत्थान वा पुनर्निर्माण (Regeneration) असम्भव हुन्छ। वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट, ब्रेन डेथ नै व्यक्तिको वास्तविक र कानुनी मृत्यु हो।
सूचक / विशेषता
क्लिनिकल डेथ (Clinical Death)
ब्रेन डेथ (Brain Death)
मुख्य कारण
मुटु र फोक्सोको काम बन्द हुनु
मस्तिष्क र ब्रेनस्टेमको पूर्ण विनाश
चेतना (Consciousness)
हराउँछ (तर अल्पकालीन रूपमा पुनः आउन सक्छ)
स्थायी रूपमा समाप्त हुन्छ
स्वतः स्वासप्रश्वास
बन्द हुन्छ
पूर्ण रूपमा असम्भव (भेन्टिलेटर अनिवार्य)
उल्ट्याउन सकिने सम्भावना
सम्भव छ (CPR/Defibrillator बाट)
असम्भव (Irreversible)
अङ्ग दान (Organ Donation)
सीमित अङ्गहरू (टिस्यु, आँखा)
प्रमुख अङ्गहरू (मुटु, कलेजो, मिर्गौला)
३. न्युरोबायोलोजी र आधुनिक अनुसन्धान हालैका न्युरोबायोलोजिकल अध्ययनहरूले मुटु बन्द भएपछि पनि मस्तिष्कमा केही समय विद्युतीय गतिविधि रहने देखाएका छन्। मुटुको धड्कन रोकिएको केही सेकेन्डभित्र मस्तिष्कमा ‘गामा वेभ्स’ (Gamma Waves) को तीव्र वृद्धि देखिन्छ, जुन ध्यान गर्दा वा सम्झनाहरू पुनरावृत्ति हुँदा सक्रिय हुने तरङ्ग हुन्। यसले ‘नियर-डेथ एक्सपिरियन्स’ (NDE) वा मृत्युको मुखमा पुगेर फर्किएकाहरूले देख्ने दृश्यहरूको वैज्ञानिक आधार स्पष्ट पार्छ।
यद्यपि, यी विद्युतीय तरङ्गहरू कोषहरू मर्नुअघिको अन्तिम प्रतिक्रिया (Ischemic Cascade) मात्र हुन्। जब अक्सिजनको अभावमा ATP (उर्जा) समाप्त हुन्छ, न्युरोन्सहरूको सेल मेम्ब्रेन भत्किन्छ र मस्तिष्क शान्त हुन्छ।
४. निष्कर्ष: मुटु कि मस्तिष्क? चिकित्सा विज्ञानको आधुनिक निष्कर्ष अनुसार, मुटु बन्द हुनु मृत्युको सुरुआत हो भने मस्तिष्क शान्त हुनु (Brain Death) मृत्युको अन्तिम र अकाट्य निष्कर्ष हो। मुटु एउटा जैविक पम्प मात्र हो, जसलाई आधुनिक प्रविधि वा कृत्रिम मुटु (LVAD) बाट पनि चलाउन सकिन्छ। तर चेतना, भावना, विचार, र सम्पूर्ण व्यक्तित्वको केन्द्र मस्तिष्क हो। तसर्थ, जब मस्तिष्कको फेद (Brainstem) ले काम गर्न छोड्छ र मस्तिष्कमा चेतनाका कुनै पनि वैज्ञानिक चिन्ह बाँकी रहँदैनन्, तब मात्र व्यक्तिलाई वैज्ञानिक, कानुनी, र जैविक रूपमा मृत घोषित गरिन्छ।
एलन मस्कको जीवन, सङ्घर्ष, सफलता, विवाद र असम्भवलाई सम्भव बनाउने महत्त्वाकांक्षाको कथा:
“बाल्यकालमा अँध्यारोसँग डराउने बालक, आज पृथ्वीको उज्यालो छोडेर मंगलको अँध्यारोमा मानव सभ्यता बसाउने सपना देख्दैछ।”
यो वाक्य एलन मस्कको जीवनको सुन्दर सार मात्र होइन, उनको सोच्ने तरिकाको प्रतीक पनि हो। बाल्यकालमा उनलाई अँध्यारो डर लाग्थ्यो। तर डरबाट भाग्नुको सट्टा उनले त्यसलाई बुझ्ने प्रयास गरे। पछि उनले अँध्यारो भनेको मानव आँखाले देख्न सक्ने तरङ्गदैर्ध्यका प्रकाशकण अर्थात् फोटोनको अभाव मात्र हो भन्ने बुझेपछि डर निरर्थक लाग्न थालेको बताएका छन्। उनकी आमा मे मस्कले पनि सानो हुँदा एलनले अँध्यारोसँग डराउने साथीहरूलाई फोटोनबारे सम्झाउने गरेको उल्लेख गरेकी छन्।
यस घटनालाई केवल एउटा रमाइलो बाल्यकालीन प्रसङ्ग मान्नु पर्याप्त हुँदैन। यसभित्र एलन मस्कको सम्पूर्ण जीवनलाई चलाउने एउटा मानसिक सूत्र लुकेको छः जुन कुरा डर लाग्दो छ, त्यसलाई पहिले बुझ; जुन कुरा असम्भव देखिन्छ, त्यसलाई साना समस्यामा टुक्र्याऊ; अनि समाधान खोज।
त्यही बालकले पछि मोटरगाडीको भविष्य परिवर्तन गर्यो, रकेटलाई पुनः प्रयोगयोग्य बनाउने अभियान चलायो, निजी कम्पनीबाट अन्तरिक्ष यात्री पठायो, मानव मस्तिष्कलाई कम्प्युटरसँग जोड्ने प्रविधिमा लगानी गर्यो र अन्ततः मानिसलाई बहुग्रहीय प्रजाति बनाउने सपना सार्वजनिक गर्यो।
तर एलन मस्कको कथा केवल प्रेरणाको कथा होइन। यो प्रतिभा र अहङ्कार, साहस र हतार, वैज्ञानिक कल्पना र व्यावसायिक शक्ति, मानवताको भविष्य र व्यक्तिगत विवादबीच निरन्तर चलिरहेको द्वन्द्वको कथा पनि हो।
दक्षिण अफ्रिकाको एक एक्लो बालक
एलन रिभ मस्कको जन्म २८ जुन १९७१ मा दक्षिण अफ्रिकाको प्रिटोरियामा भएको थियो। उनकी आमा मे मस्क मोडल तथा पोषणविज्ञ थिइन् भने उनका पिता एरोल मस्क विद्युतीय तथा यान्त्रिक इन्जिनियरिङसँग सम्बन्धित व्यवसायमा संलग्न थिए। बाल्यकाल पारिवारिक तनाव, आमाबुबाको सम्बन्धविच्छेद र विद्यालयमा हुने दुर्व्यवहारका कारण सहज थिएन। मस्कले स्वयं विद्यालयमा आफू गम्भीर रूपमा कुटपिट र दुर्व्यवहारको सिकार भएको बताएका छन्।
शारीरिक रूपमा बलियो समूहसँग सामना गर्न नसक्ने त्यो बालकले पुस्तकभित्र आफ्नै संसार बनायो। विज्ञानकथा, विश्वकोश, दर्शन, प्रविधि र भविष्यसम्बन्धी पुस्तकहरू उसका साथी बने। बाहिरी संसारमा आफूलाई असुरक्षित महसुस गर्ने मानिसले ज्ञानको संसारभित्र नियन्त्रण र सम्भावना भेट्टायो।
करिब १२ वर्षको उमेरमा उनले आफैँ कम्प्युटर प्रोग्रामिङ सिकेर ब्लास्टार नामको अन्तरिक्षसम्बन्धी भिडियो गेम तयार गरे। त्यसको कोड एउटा कम्प्युटर पत्रिकालाई करिब पाँच सय अमेरिकी डलरमा बिक्री गरिएको थियो। त्यो खेल अत्यन्त जटिल थिएन, तर यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखायोः एलन केवल कल्पना गर्ने बालक थिएनन्, उनी कल्पनालाई उत्पादनमा बदल्न चाहन्थे।
अँध्यारोलाई फोटोनको अभावका रूपमा बुझ्नु र भिडियो गेम बनाएर बेच्नुबीच एउटै सम्बन्ध थियो। पहिलो घटनामा उनले डरलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गरे। दोस्रोमा ज्ञानलाई उपयोगी वस्तुमा रूपान्तरण गरे। यही प्रक्रिया उनको जीवनभर दोहोरिइरह्यो।
फोटोनको अर्थ: फोटोन (Photon) प्रकाश वा विद्युत्चुम्बकीय ऊर्जाको सबैभन्दा सानो आधारभूत कण हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हामीले देख्ने उज्यालो असङ्ख्य फोटोनहरूबाट बनेको हुन्छ।
फोटोनको आफ्नै स्थिर द्रव्यमान हुँदैन र यो निर्वातमा प्रकाशको गतिमा यात्रा गर्छ। सूर्यको किरण, बिजुलीको बत्ती, मोबाइलको स्क्रिन र ताराबाट आउने प्रकाश सबै फोटोनकै प्रवाह हुन्।
त्यसैले एलन मस्कले बाल्यकालमा अँध्यारो भनेको कुनै रहस्यमय वा डरलाग्दो वस्तु नभई दृश्य प्रकाशका फोटोनहरूको अनुपस्थिति मात्र हो भन्ने बुझेपछि आफ्नो डर कम भएको बताएका थिए।
सरल उदाहरण: उज्यालो भनेको फोटोनहरूको उपस्थिति हो भने अँध्यारो भनेको आँखाले देख्न सक्ने फोटोनहरूको अभाव हो।
अमेरिका पुग्ने सपना
किशोरावस्थामै मस्कले भविष्य निर्माण गर्न चाहने मानिसका लागि अमेरिका सबैभन्दा उपयुक्त ठाउँ हो भन्ने विश्वास बनाएका थिए। दक्षिण अफ्रिकाबाट सीधै अमेरिका पुग्न कठिन भएकाले उनी आमाको क्यानडाली नागरिकताको आधार प्रयोग गरी १९८९ मा क्यानडा गए। उनले त्यहाँ सामान्य श्रमका कामसमेत गरे र पछि क्वीन्स विश्वविद्यालयमा अध्ययन सुरु गरे।
त्यसपछि उनी अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनिया पुगे। उनले त्यहाँ भौतिकशास्त्र र व्यवसायसम्बन्धी अध्ययन गरे। भौतिकशास्त्रले उनलाई प्रकृतिका आधारभूत नियम बुझ्न सिकायो भने व्यवसायले पुँजी, बजार र संगठनको शक्ति बुझायो। Tesla को आधिकारिक विवरणअनुसार उनले युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनियाबाट भौतिकशास्त्रमा स्नातक तथा ह्वार्टन स्कुलबाट व्यवसायसम्बन्धी स्नातक उपाधि प्राप्त गरेका थिए।
उनी स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको स्नातकोत्तर कार्यक्रममा जाने योजनामा थिए। तर सन् १९९० को दशकको मध्यतिर इन्टरनेट तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको देखेपछि औपचारिक अध्ययनभन्दा उद्यम रोजे।
यो निर्णयलाई विश्वविद्यालय छोडेको सामान्य कथा भनेर मात्र बुझ्नु गलत हुन्छ। मस्कका लागि त्यस समय इन्टरनेट एउटा नयाँ उद्योग मात्र थिएन। त्यो मानव समाजको सूचना संरचना परिवर्तन गर्ने शक्ति थियो। उनी प्रविधिको लहर आएपछि त्यसमा चढ्ने व्यक्ति मात्र बन्न चाहँदैनथे; लहरलाई अघि धकेल्ने व्यक्ति बन्न चाहन्थे।
जिपटु: पहिलो कम्पनी, पहिलो ठूलो सफलता
सन् १९९५ मा एलनले आफ्ना भाइ किम्बल मस्कसँग मिलेर जिपटु स्थापना गरे। यसले समाचारपत्र तथा व्यवसायहरूका लागि इन्टरनेटमा सहरका नक्सा, व्यवसाय निर्देशिका र सूचना उपलब्ध गराउने प्रणाली विकास गर्थ्यो।
त्यो समय आजजस्तो प्रत्येक व्यवसायको वेबसाइट, अनलाइन नक्सा वा मोबाइल स्थान सेवा थिएन। जिपटुले परम्परागत समाचारपत्रहरूलाई डिजिटल संसारतर्फ लैजान सहयोग गर्यो। सुरुवाती दिनमा एलन कार्यालयमै सुत्ने, सार्वजनिक स्नानगृह प्रयोग गर्ने र अधिकांश समय कोड लेख्ने गरेको विवरणहरू पाइन्छन्।
सन् १९९९ मा कम्प्याकले जिपटुलाई ठूलो रकममा खरिद गर्यो। अमेरिकी धितोपत्रसम्बन्धी अभिलेखअनुसार खरिदमा ३०७ मिलियन डलर नगदसहित कुल मूल्य करिब ३४१ मिलियन डलर थियो। यसबाट मस्कले आफ्नो पहिलो ठूलो पुँजी प्राप्त गरे।
तर उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पैसा थिएन। जिपटुले उनलाई दुई कुरा सिकायोः एउटा उत्कृष्ट प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई बजार, लगानीकर्ता र संगठनसँग जोड्नुपर्छ। अर्को, कम्पनी स्थापना गर्ने व्यक्तिले सधैँ कम्पनीको पूर्ण नियन्त्रण राख्न सक्दैन।
एक्स डटकमदेखि पेपालसम्म
जिपटु बिक्रीपछि आरामदायी जीवन बिताउन सक्ने पर्याप्त पैसा हुँदा पनि मस्कले अर्को जोखिम रोजे। उनले एक्स डटकम नामको अनलाइन वित्तीय कम्पनी स्थापना गरे। उनको कल्पना पैसा, बैंकिङ र वित्तीय सेवा पूर्ण रूपमा इन्टरनेटमा सञ्चालन हुने भविष्यको थियो।
एक्स डटकम पछि कन्फिनिटीसँग गाभियो। कम्पनीभित्र नेतृत्व र प्रविधिबारे मतभेद भए। मस्कलाई प्रमुख कार्यकारी पदबाट हटाइयो, तर उनी ठूलो सेयरधनीका रूपमा रहे। यही कम्पनी पछि पेपाल का रूपमा विकसित भयो।
सन् २००२ मा ईबेले पेपाललाई करिब १.५ अर्ब अमेरिकी डलरमा खरिद गर्यो। मस्कले यसबाट ठूलो आर्थिक लाभ पाए।
धेरै मानिस त्यति रकम पाएपछि सुरक्षित लगानी र आरामदायी जीवन रोज्थे। मस्कले त्यसको उल्टो गरे। उनले आफ्नो सम्पत्तिको ठूलो भाग त्यस्ता क्षेत्रमा लगाए जहाँ असफल हुने सम्भावना अत्यन्त उच्च थियो।
अब उनको प्रश्न पैसा कसरी पठाउने भन्ने थिएन। प्रश्न थियोः मानिसलाई पृथ्वीभन्दा बाहिर कसरी पठाउने?
स्पेसएक्स: सपना, विस्फोट र लगभग समाप्त भएको कम्पनी
सन् २००२ मा मस्कले स्पेस एक्सप्लोरेसन टेक्नोलोजिज, अर्थात् स्पेसएक्स स्थापना गरे। उनको प्रारम्भिक उद्देश्य अन्तरिक्ष यात्राको लागत घटाउनु र अन्ततः मंगल ग्रहमा मानव बस्ती स्थापना गर्न सक्ने प्रविधि विकास गर्नु थियो। उनले कम्पनीको प्रमुख कार्यकारी तथा प्राविधिक नेतृत्व सम्हाले।
रकेट निर्माण परम्परागत रूपमा सरकार, विशाल संस्था र अर्बौं डलरको बजेटसँग जोडिएको क्षेत्र थियो। निजी कम्पनीले सस्तो र भरपर्दो रकेट बनाउन सक्छ भन्ने विचार धेरैलाई अव्यावहारिक लाग्थ्यो।
स्पेसएक्सको फाल्कन १ रकेटका पहिलो तीन परीक्षण उडान पृथ्वीको कक्षामा पुग्न सकेनन्। प्रत्येक असफलतासँग पैसा, प्रतिष्ठा र कम्पनीको भविष्य समाप्त हुने खतरा बढ्यो। चौथो उडान अन्तिम अवसरजस्तै थियो। २८ सेप्टेम्बर २००८ मा चौथो फाल्कन १ सफलतापूर्वक कक्षामा पुगेपछि कम्पनीले अस्तित्व जोगायो।
यो क्षण मस्कको जीवनमा अँध्यारो र फोटोनको कथाको व्यावसायिक रूप थियो। तीनवटा असफल प्रक्षेपणलाई उनले अन्त्यको संकेत मानेनन्। ती असफलताभित्र रहेको प्राविधिक जानकारी खोजे।
पछि स्पेसएक्सको ड्र्यागन यान सन् २०१२ मा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रमा पुग्ने पहिलो व्यावसायिक रूपमा विकसित यान बन्यो। सन् २०१५ मा फाल्कन ९ को पहिलो चरण अन्तरिक्षबाट फर्केर जमिनमा सफलतापूर्वक अवतरण गराइयो। पुनः प्रयोगयोग्य रकेटले रकेटलाई प्रत्येक उडानपछि फालिने वस्तुका रूपमा हेर्ने पुरानो व्यावसायिक मान्यतालाई चुनौती दियो।
३० मे २०२० मा स्पेसएक्सको क्रु ड्र्यागनमार्फत नासाका अन्तरिक्ष यात्री रोबर्ट बेहन्केन र डग्लस हर्ली अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रतर्फ प्रस्थान गरे। यो सन् २०११ पछि अमेरिकी भूमिबाट अमेरिकी रकेटमा अन्तरिक्ष यात्री पठाइएको पहिलो अवसर थियो र व्यावसायिक कम्पनीद्वारा विकसित यानमा अन्तरिक्ष यात्री पठाउने ऐतिहासिक चरण बन्यो।
मस्कको ठूलो योगदान रकेटको आविष्कार गर्नु होइन। रकेट पहिले नै अस्तित्वमा थियो। उनको योगदान अन्तरिक्ष उद्योगको आर्थिक संरचनालाई चुनौती दिनु, पुनः प्रयोगलाई केन्द्रमा राख्नु र असफल परीक्षणलाई विकास प्रक्रियाको स्वाभाविक भाग बनाउनु हो।
टेस्ला: विद्युतीय कारलाई आकर्षक बनाउने प्रयास
एलन मस्कलाई धेरैले टेस्लाको एकमात्र संस्थापक ठान्छन्, तर कम्पनीको इतिहास त्यसभन्दा जटिल छ। Tesla Motors सन् २००३ मा मार्टिन एबरहार्ड र मार्क टारपेनिङले सुरु गरेका थिए। मस्क सन् २००४ मा प्रमुख लगानीकर्ताका रूपमा कम्पनीमा प्रवेश गरी सञ्चालक समितिको अध्यक्ष बने। उनी अक्टोबर २००८ देखि प्रमुख कार्यकारी अधिकृत छन् र कम्पनीले आधिकारिक रूपमा उनलाई सहसंस्थापकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
मस्कको रणनीति सुरुमा महँगो तर आकर्षक विद्युतीय स्पोर्ट्स कार बनाउने, त्यसबाट प्राप्त अनुभव र आम्दानी प्रयोग गरी क्रमशः सस्ता तथा ठूलो बजारका गाडी विकास गर्ने थियो।
टेस्ला रोडस्टरपछि मोडल एस, मोडल एक्स र मोडल ३ जस्ता गाडी आए। टेस्लाले विद्युतीय कारलाई केवल वातावरणप्रेमीहरूको धीमा सवारीबाट तीव्र गति, सफ्टवेयर, आकर्षक डिजाइन र आधुनिक प्रतिष्ठासँग जोडिएको उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। कम्पनीले गाडीका अतिरिक्त ब्याट्री भण्डारण र सौर्य ऊर्जासम्बन्धी उत्पादनमा पनि काम विस्तार गर्यो।
टेस्लाको प्रभाव उसले बेचेका गाडीको सङ्ख्यामा मात्र छैन। यसको ठूलो प्रभाव विश्वका स्थापित गाडी निर्मातालाई विद्युतीय सवारीमा ठूलो लगानी गर्न बाध्य बनाउनु हो। मस्कले भविष्यको कारबारे बहसलाई प्रयोगशाला र वातावरणीय सम्मेलनबाट निकालेर उपभोक्ता बजारको केन्द्रमा ल्याए।
तर उनको शैली जोखिमरहित थिएन। टेस्लाले उत्पादन ढिलाइ, अत्यधिक महत्त्वाकांक्षी समयसीमा, कामदार व्यवस्थापनसम्बन्धी आलोचना र स्वचालित ड्राइभिङको प्रस्तुतीकरणबारे प्रश्नहरू सामना गरेको छ। मस्क कहिलेकाहीँ प्राविधिक सम्भावनालाई वास्तविकताभन्दा चाँडो आउने निश्चित भविष्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यही शैलीले मानिसलाई प्रेरित पनि गर्छ र अपेक्षा पूरा नभए निराश तथा विवादित पनि बनाउँछ।
एउटै व्यक्तिका धेरै भविष्यहरू
मस्कको रुचि केवल कार र रकेटमा सीमित रहेन। उनले सौर्य ऊर्जा कम्पनी सोलारसिटीको नेतृत्वमा भूमिका खेले, जुन पछि टेस्लाले खरिद गर्यो। उनले ट्राफिक समस्या समाधान गर्ने उद्देश्यले द बोरिङ कम्पनी स्थापना गरे, जसले भूमिगत सुरुङ तथा यातायात प्रणालीमा काम गर्छ। उनले मानव मस्तिष्क र कम्प्युटरबीच प्रत्यक्ष सञ्चार विकास गर्ने लक्ष्यसहित न्युरालिङ्क सहस्थापना गरे।
सन् २०१५ मा उनी ओपनएआईका प्रारम्भिक सहअध्यक्ष र सहसंस्थापकहरूमध्ये एक थिए। उनले सन् २०१८ मा यसको सञ्चालक समिति छोडे। पछि कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास र नियन्त्रणबारे मतभेद बढ्दै गएपछि उनले सन् २०२३ मा एक्सएआई स्थापना गरे। एक्सएआईले ब्रह्माण्ड र वैज्ञानिक खोज बुझ्न सहयोग गर्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण गर्ने उद्देश्य सार्वजनिक गरेको छ।
यी कम्पनीहरू हेर्दा अलगअलग जस्ता लाग्छन्। तर तिनीहरूलाई जोड्ने साझा धागो छः
टेस्ला पृथ्वीको ऊर्जा र यातायात परिवर्तन गर्ने प्रयास हो। स्पेसएक्स पृथ्वीबाहिर जीवन विस्तार गर्ने प्रयास हो। स्टारलिङ्क विश्वव्यापी सञ्चार संरचना निर्माण गर्ने प्रयास हो। न्युरालिङ्क मानिस र मेसिनबीचको सीमा बदल्ने प्रयास हो। एक्सएआई बुद्धिमत्ताको विस्तार र ब्रह्माण्ड बुझ् प्रयास हो। द बोरिङ कम्पनी सहरको भौतिक संरचना बदल्ने प्रयास हो।
यस अर्थमा मस्कले केवल कम्पनी स्थापना गरेका छैनन्। उनले मानव सभ्यताका विभिन्न आधारभूत प्रणालीमा एकैपटक हस्तक्षेप गर्ने प्रयास गरेका छन्।
ट्विटरबाट एक्ससम्म: प्रविधि मात्र होइन, सूचना शक्तिको नियन्त्रण
सन् २०२२ मा मस्कले ट्विटर खरिद गरे। पछि उनले यसको प्रसिद्ध नीलो चराको चिन्ह हटाएर प्लेटफर्मलाई एक्स का रूपमा पुनः नामकरण गरे। उनको दीर्घकालीन कल्पना सामाजिक सञ्जाल, भुक्तानी, भिडियो, समाचार र अन्य डिजिटल सेवाहरू समेटिएको व्यापक अनुप्रयोग निर्माण गर्नु थियो।
तर रकेट वा कारभन्दा सामाजिक सञ्जाल फरक क्षेत्र हो। रकेटको सफलता भौतिकशास्त्रले निर्धारण गर्छ। सामाजिक सञ्जालको सफलता मानव व्यवहार, राजनीति, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, घृणात्मक सामग्री, गलत सूचना र व्यावसायिक विश्वासले निर्धारण गर्छ।
मस्कले आफूलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको समर्थकका रूपमा प्रस्तुत गरे। समर्थकहरूले पुरानो ट्विटरमा रहेको अपारदर्शी नियन्त्रण कमजोर भएको बताए। आलोचकहरूले सामग्री नियन्त्रण कमजोर हुँदा घृणात्मक अभिव्यक्ति र दुष्प्रचार बढ्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरे। एउटा शैक्षिक अध्ययनले मस्कको अधिग्रहणपछि ट्विटरमा घृणात्मक अभिव्यक्ति र धेरै प्रकारका स्वचालित खाताको गतिविधि बढेको निष्कर्ष निकालेको थियो, यद्यपि सामाजिक सञ्जालमा परिवर्तनको कारण र दीर्घकालीन प्रभावबारे बहस जारी छ।
एक्सको घटनाले मस्कको व्यक्तित्वको अर्को पक्ष देखायो। उनी समस्या समाधान गर्ने इन्जिनियर मात्र होइनन्; उनी सञ्चारको नियम, सार्वजनिक बहस र राजनीतिक प्रभावमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्न सक्ने अत्यन्त शक्तिशाली व्यक्ति बने।
असाधारण साहस कि खतरनाक हतार?
मस्कको जीवनलाई केवल सफलताको सूची बनाउनु उनीमाथि अन्याय गर्नु हो, किनकि उनको वास्तविक चरित्र सफलताभन्दा विरोधाभासमा देखिन्छ।
उनका समर्थकका लागि उनी जोखिम लिन सक्ने, ठूलो उद्योगसँग लड्न सक्ने र असम्भव लक्ष्यका लागि उत्कृष्ट वैज्ञानिक तथा इन्जिनियरहरूलाई एकत्रित गर्न सक्ने दूरदर्शी व्यक्ति हुन्।
आलोचकका लागि उनी अत्यधिक आत्मविश्वासी, असम्भव समयसीमा घोषणा गर्ने, कामदारमाथि अस्वाभाविक दबाब सिर्जना गर्ने र आफ्ना सार्वजनिक अभिव्यक्तिको प्रभावलाई पर्याप्त जिम्मेवारीसाथ नलिने शक्तिशाली अर्बपति हुन्।
सन् २०१८ मा टेस्लालाई निजी कम्पनी बनाउने वित्तीय व्यवस्था सुनिश्चित भएको दाबी गर्दै उनले सामाजिक सञ्जालमा लेखेपछि अमेरिकी धितोपत्र तथा विनिमय आयोगले कारबाही गरेको थियो। सम्झौताअनुसार मस्कले टेस्लाको अध्यक्ष पद छोड्नुपर्यो र मस्क तथा टेस्लाले अलगअलग २० मिलियन डलर जरिवाना तिर्न सहमति जनाए। उनीहरूले आरोप स्वीकार वा अस्वीकार नगरी सम्झौता गरेका थिए।
यो घटना महत्वपूर्ण छ, किनकि यसले मस्कको शक्तिको अर्को नियम देखाउँछः सामान्य व्यक्तिको एउटा वाक्य निजी विचार हुन सक्छ, तर अर्बौं डलर मूल्यको कम्पनी चलाउने व्यक्तिको एउटा वाक्यले बजार, कर्मचारी र लगानीकर्ताको भाग्य बदल्न सक्छ।
उनको तीव्रता उत्पादन विकासमा शक्ति हो। तर त्यही तीव्रता सार्वजनिक सञ्चारमा लापरबाही बन्न सक्छ। उनको अधैर्यले उद्योग परिवर्तन गर्न सक्छ, तर संस्थागत प्रक्रिया, नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारीलाई कमजोर पनि बनाउन सक्छ।
मंगल ग्रह: अर्को ग्रहमा भाग्ने योजना कि मानवताको बीमा?
मस्कको सबैभन्दा ठूलो सपना मंगल ग्रहमा आत्मनिर्भर मानव बस्ती स्थापना गर्नु हो। स्पेसएक्सका अनुसार मंगल ग्रहमा स्थायी सहर निर्माण गर्न ऊर्जा उत्पादन, स्रोत उत्खनन, इन्धन निर्माण, आवास, सञ्चार र यातायातजस्ता नयाँ उद्योग आवश्यक हुनेछन्। कम्पनीले स्टारशिपलाई ठूलो सङ्ख्यामा मानिस र सामान अन्तरिक्षमा लैजान सक्ने प्रणालीका रूपमा विकास गरिरहेको छ।
मस्कको तर्कमा मानव सभ्यता एउटै ग्रहमा सीमित रहनु जोखिमपूर्ण छ। ठूलो क्षुद्रग्रह, विश्वव्यापी युद्ध, महामारी, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको अनियन्त्रित विकास वा अन्य विनाशकारी घटनाले पृथ्वीको सभ्यतालाई गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ। अर्को ग्रहमा आत्मनिर्भर सभ्यता भए मानव जीवनको निरन्तरता सुरक्षित हुन सक्छ।
तर मंगल ग्रहमा बस्ती स्थापना गर्नु केवल रकेटको समस्या होइन। त्यहाँ विकिरण, अत्यन्त चिसो वातावरण, न्यून वायुदाब, पानी र खाद्यान्न उत्पादन, स्वास्थ्य उपचार, गर्भावस्था, मनोवैज्ञानिक एक्लोपन, शासन व्यवस्था तथा पृथ्वीबाट स्वतन्त्र अर्थतन्त्रजस्ता कठिन प्रश्न छन्।
मंगलको सपना आलोचनामुक्त हुन सक्दैन। केही मानिस पृथ्वीमा गरिबी, जलवायु परिवर्तन र असमानता हुँदाहुँदै अर्को ग्रहमा ठूलो स्रोत खर्च गर्नु गलत ठान्छन्। तर अर्को दृष्टिकोणले अन्तरिक्ष प्रविधिमा गरिएको अनुसन्धानले ऊर्जा, सञ्चार, सामग्री विज्ञान, रोबोटिक्स र पृथ्वीको वातावरण व्यवस्थापनमा पनि नयाँ समाधान दिन सक्ने तर्क गर्छ।
सायद सही प्रश्न “पृथ्वी बचाउने कि मंगल जाने?” होइन। सही प्रश्न होः के मानवताले पृथ्वीलाई सुरक्षित राख्दै ब्रह्माण्डतर्फ विस्तार गर्न सक्छ?
अँध्यारोको वास्तविक अर्थ:
एलन मस्कको बाल्यकालको अँध्यारो केवल प्रकाश नभएको कोठा थियो। आज उनले सामना गरिरहेको अँध्यारो धेरै विशाल छ।
रकेट विस्फोट हुँदा भविष्य अँध्यारो हुन्छ। कम्पनीमा पैसा सकिँदा भविष्य अँध्यारो हुन्छ। प्रविधि असफल हुँदा भविष्य अँध्यारो हुन्छ। आलोचना, कानुनी समस्या र सार्वजनिक विवादले प्रतिष्ठा अँध्यारो बनाउँछ। मंगल ग्रहको आकाशमुनि मानव सभ्यताको भविष्य त झन् पूर्ण अनिश्चितताले भरिएको छ।
तर उनको जीवनमा अँध्यारो अन्त्य होइन। अँध्यारो एउटा अपरिभाषित समस्या हो। त्यसमा पर्याप्त ज्ञान, परीक्षण, पुँजी र दृढता प्रवेश गराएपछि समाधानको प्रकाश देखिन सक्छ भन्ने उनको विश्वास छ।
यही विश्वास उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। यही विश्वास उनको कमजोरी पनि बन्न सक्छ। किनकि प्रकृतिका समस्या गणना र प्रयोगबाट समाधान हुन सक्छन्, तर मानिस, समाज, राजनीति र नैतिकताका समस्या केवल इन्जिनियरिङ सूत्रले समाधान हुँदैनन्।
नायक होइन, परिवर्तनको जटिल पात्र
एलन मस्कलाई आधुनिक युगको महान् नायक भनेर पूजा गर्नु पनि गलत हुन्छ र उनलाई केवल भाग्यमानी व्यापारी वा प्रचारक भनेर अस्वीकार गर्नु पनि अधुरो हुन्छ।
उनले रकेट एक्लै निर्माण गरेका होइनन्। हजारौँ इन्जिनियर, वैज्ञानिक, प्राविधिक, कर्मचारी, सरकारी निकाय, लगानीकर्ता र साझेदारको श्रमले स्पेसएक्स सम्भव भएको हो। उनले टेस्ला एक्लै स्थापना गरेका होइनन्। कम्पनीमा प्रारम्भिक संस्थापक, डिजाइनर, ब्याट्री विशेषज्ञ र कारखानाका कर्मचारीको ठूलो योगदान छ।
तर ठूलो टोलीलाई असम्भव जस्तो लक्ष्यतर्फ केन्द्रित गर्ने, आफ्नै सम्पत्ति जोखिममा राख्ने, स्थापित उद्योगको सोच बदल्ने र सार्वजनिक कल्पनालाई प्राविधिक परियोजनामा रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा मस्क असाधारण छन्।
उनको वास्तविक प्रतिभा प्रत्येक स्क्रु आफैँ बनाउनुमा होइन। उनको प्रतिभा मानिसलाई “यो सम्भव छ” भन्ने विश्वास दिलाएर स्क्रु, इन्जिन, सफ्टवेयर, पुँजी र कथालाई एउटै लक्ष्यमा जोड्नुमा छ।
निष्कर्ष: अँध्यारोदेखि ताराहरूसम्म
बाल्यकालमा अँध्यारोसँग डराउने एलन मस्कले डर हटाउन बत्ती मात्र बालेनन्; उनले अँध्यारोको वैज्ञानिक अर्थ खोजे।
विद्यालयमा एक्लो महसुस हुँदा उनले पुस्तकमा संसार खोजे।””दक्षिण अफ्रिका साँघुरो लाग्दा उनी क्यानडा र अमेरिका पुगे। बैंकिङ पुरानो लाग्दा उनले एक्स डटकम बनाए। रकेट महँगो लाग्दा उनले पुनः प्रयोगयोग्य रकेट निर्माण गर्ने कम्पनी खडा गरे। पेट्रोलियममा आधारित यातायात अस्थिर लाग्दा विद्युतीय कारलाई लोकप्रिय बनाउने अभियान चलाए। मानव जीवन एउटै ग्रहमा असुरक्षित लाग्दा उनले मंगल ग्रहमा अर्को सभ्यताको कल्पना गरे।
यसैले उनको जीवनको कथा धनसम्पत्तिको मात्र कथा होइन। यो एउटा मानिसले वास्तविकता स्वीकार गर्नुभन्दा वास्तविकताको सीमा सार्ने प्रयास गरेको कथा हो।
तर इतिहासले उनलाई कसरी सम्झनेछ भन्ने निर्णय अझै भएको छैन। उनी मानवतालाई ताराहरूतर्फ लैजाने दूरदर्शीका रूपमा सम्झिइनेछन् वा अत्यधिक शक्ति र आत्मविश्वासले विवादित बनेको उद्योगपतिका रूपमा? सम्भवतः दुवै रूपमा।
किनकि एलन मस्क पूर्ण नायक होइनन्। उनी त्रुटि, विरोधाभास, साहस, अहङ्कार, असफलता र असाधारण उपलब्धिले बनेको आधुनिक युगको जटिल पात्र हुन्।
अन्ततः उनको जीवनले हामीलाई एउटा प्रश्न सोध्छः
हामी अँध्यारो देख्दा डराएर फर्कन्छौँ, कसैले बत्ती बालिदिन्छ भनेर पर्खन्छौँ, वा अँध्यारो किन छ भनेर बुझेर आफ्नै प्रकाश निर्माण गर्न थाल्छौँ?
सायद एलन मस्कको जीवनबाट प्राप्त हुने सबैभन्दा ठूलो शिक्षा मंगल ग्रहमा कसरी पुग्ने भन्ने होइन। सबैभन्दा ठूलो शिक्षा होः
डरलाई जिज्ञासामा, जिज्ञासालाई ज्ञानमा, ज्ञानलाई प्रयोगमा र प्रयोगलाई भविष्यमा रूपान्तरण गर्ने साहस राख्नु।
