विचारको झन्डा बोकेर अवसरको दैलो चहार्नेहरू!

सत्ता र पदको मौसमअनुसार रङ फेर्ने राजनीतिमा नैतिकताको प्रश्न

राजनीतिमा विचार बदलिन सक्छ, नेतृत्व बदलिन सक्छ, गुट बदलिन सक्छ। लोकतन्त्रमा असहमति राख्ने र आफ्नो राजनीतिक धार परिवर्तन गर्ने अधिकार सबैलाई हुन्छ। तर प्रश्न त्यतिबेला उठ्छ, जब विचारको परिवर्तनभन्दा पदको सम्भावना ठूलो देखिन्छ, सिद्धान्तभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ प्यारो हुन्छ र हिजो जसको विरोधमा छाती फुलाएर उभिएको थियो, आज उसैको ढोकामा पुगेर शिर निहुराउनुपर्ने परिस्थिति सिर्जना हुन्छ।

नेपाली कांग्रेसको वर्तमान आन्तरिक राजनीतिमा पनि यस्तै प्रवृत्तिबारे प्रश्न उठ्न थालेका छन्। गगन थापाको पक्षमा उभिएका कतिपय व्यक्ति फेरि शेरबहादुर देउवा पक्षतिर फर्किन थालेको भन्ने राजनीतिक चर्चाले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ: राजनीति विचारको यात्रा हो कि अवसर भेटिने ठाउँसम्मको दौड?

हिजोसम्म देउवा नेतृत्वको आलोचना गर्दा नथाक्नेहरू आज फेरि त्यही नेतृत्वको छेउमा उभिन थाले भने उनीहरूले आफ्नो पुरानो आलोचनाको जवाफ दिनुपर्दैन? हिजोको असहमति गलत थियो कि आजको निकटता स्वार्थबाट प्रेरित छ? अथवा उनीहरूले वास्तवमै आफ्नो राजनीतिक बुझाइ परिवर्तन गरेका हुन्? यी प्रश्नको उत्तर उनीहरूकै व्यवहार, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र राजनीतिक स्पष्टीकरणले दिनुपर्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ, राजनीतिक धार परिवर्तन गर्नु अपराध होइन; आफ्नो परिवर्तनको कारण जनतालाई बुझाउन नसक्नुचाहिँ राजनीतिक विश्वसनीयताको समस्या हो।

हिजो क्रान्तिकारी, आज पुनः पुरानै चौतारीमा!

राजनीतिको एउटा रमाइलो दृश्य छ। जबसम्म नयाँ नेतृत्वको पक्षमा उभिँदा पद, प्रतिष्ठा र जिम्मेवारीको सम्भावना देखिन्छ, तबसम्म परिवर्तनका गीत गाइन्छन्। भाषणमा पुस्तान्तरणको हुरी चल्छ, सामाजिक सञ्जालमा पुरानो नेतृत्वमाथि प्रश्नको वर्षा हुन्छ र नयाँ युगको उद्घोष गरिन्छ।

तर जब अपेक्षित परिणाम हात लाग्दैन, जब पदको ढोका बन्द हुन्छ वा आफूले चाहेको राजनीतिक हैसियत प्राप्त हुँदैन, तब अचानक पुरानो चौतारी फेरि प्यारो लाग्न थाल्छ।

हिजो त्यही चौतारीमा बसेर परिवर्तनको विरोध गर्नेहरूलाई आलोचना गरिन्थ्यो। आज त्यही चौतारीमा फर्किएपछि पुरानै नेतृत्व अनुभवी, परिपक्व र अभिभावकीय देखिन थाल्छ!

कस्तो अद्भुत राजनीतिक रसायनशास्त्र! नेतृत्व उही, इतिहास उही, विगतका विवाद उही; बदलिएको केवल मानिसको स्थान र दृष्टिकोण!

यस्तो दृश्य देख्दा प्रश्न उठ्छ, विचार परिवर्तन भएको हो कि कुर्सीको दूरी नाप्ने आँखाको नाप बदलिएको हो?

महाधिवेशनको हार कि अवसरको हिसाब नमिल्नु?

लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पराजय स्वाभाविक हो। महाधिवेशनमा हार्नु कुनै व्यक्तिको राजनीतिक जीवनको अन्त्य होइन। हारपछि आत्मसमीक्षा गर्नु, संगठनमा सक्रिय रहनु, नयाँ रणनीति बनाउनु र फेरि जनविश्वास जित्ने प्रयास गर्नु स्वस्थ राजनीतिक अभ्यास हो।

तर पराजयपछि विचार र संगठनको काममा फर्कनुको सट्टा नेतृत्वको ढोका चहार्ने प्रवृत्ति देखियो भने त्यसले अर्को प्रश्न जन्माउँछ। के राजनीति केवल जित्नेहरूका लागि हो? के महाधिवेशनमा पराजित भएपछि आफ्ना विचार र प्रतिबद्धता पनि पराजित भएको घोषणा गर्नुपर्छ?

यदि कुनै नेता गगन थापाको पक्षमा उभिँदा पुस्तान्तरण, परिवर्तन र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको पक्षमा बोलेको थियो भने, पराजयपछि पनि ती विषयप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता कायम छ कि छैन भन्ने स्पष्ट पार्न सक्छ। उसले देउवा पक्षमा फर्कने निर्णय गरेको छ भने त्यसको राजनीतिक आधार पनि प्रस्तुत गर्न सक्छ।

तर आज एउटा कुरा भन्ने र भोलि त्यसको ठीक विपरीत आचरण गर्ने, अनि दुवै अवस्थामा आफूलाई सिद्धान्तनिष्ठ साबित गर्न खोज्ने प्रवृत्तिले राजनीतिक नैतिकतालाई कमजोर बनाउँछ।

महाधिवेशनमा हार्नु लज्जाको विषय होइन। तर आफ्नो हिजोको बोली र आजको व्यवहारबीचको दूरीको जवाफ दिन नसक्नुचाहिँ आत्मसमीक्षाको विषय हो।

राजनीतिक दल कि अवसरको प्रतीक्षालय?

राजनीतिक दल विचार, नीति, संगठन र सार्वजनिक प्रतिबद्धताको साझा मञ्च हो। यो कसैको व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्ने रोजगारी कार्यालय होइन, जहाँ आफ्नो पालो नआएपछि अर्को व्यवस्थापकको कोठामा निवेदन बोकेर पुगिन्छ।

तर राजनीतिमा कहिलेकाहीँ यस्तो दृश्य देखिन्छ, मानौँ दलभित्र विचारको होइन, अवसरको प्रतीक्षालय सञ्चालन भइरहेको छ। जो जहाँबाट पदको सम्भावना देख्छ, त्यतै आफ्नो राजनीतिक सामान सार्न थाल्छ। हिजो एउटा समूहको झन्डा बोकेको हात आज अर्को समूहको झन्डा समात्न तयार हुन्छ। भाषणका शब्द फेरिन्छन्, सम्बोधनको शैली फेरिन्छ, प्रशंसाका पात्र फेरिन्छन्; तर पदप्रतिको अपेक्षा भने उस्तै रहन्छ। तर एउटा कुरा गगन थापालाई त्यस्ता हस्तिहरूसँग काध जुदाउँन सक्ने हैसियत कहाँबाट आयो? गगन थापाले शेरबहादुर देउवाको गुटसँग एक्लै पहुठेजोरी गर्न सक्ने हैसियत बनाएका हुन भने उनलाई मान्नुपर्छ।

यस्तो अवस्थामा सिद्धान्तको झन्डा बोकेर हिँड्ने र अवसरको झोला बोकेर हिँड्ने व्यक्तिबीचको भिन्नता छुट्याउन कठिन हुन्छ।

राजनीतिक निष्ठा भनेको सधैँ एउटै व्यक्तिको पक्षमा उभिनु होइन; आफूले समर्थन गरेको विचार गलत साबित हुँदा त्यसलाई स्वीकार गर्ने र सही ठानेको विचार कठिन अवस्थामा पनि तर्कसहित बचाउन सक्ने क्षमता हो।

त्यसैले देउवा पक्षमा फर्कनु आफैँमा अनैतिकताको प्रमाण होइन। तर फर्कने कारण व्यक्तिगत लाभ हो कि नीतिगत सहमति, त्यो प्रश्नको जवाफ व्यवहारले दिन्छ।

देउवाको ढोका खुला छ, तर प्रश्न पनि खुलै छन्

शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसको लामो राजनीतिक इतिहाससँग जोडिएका नेता हुन्। उनको पक्षमा उभिने, उनको आलोचना गर्ने वा उनीसँग पुनः सहकार्य गर्ने अधिकार पार्टीका सदस्यहरूलाई छ। लोकतान्त्रिक संगठनमा संवाद र पुनर्मिलनका ढोका बन्द हुनु आवश्यक छैन।

तर ढोका खुला हुनु र राजनीतिक नैतिकताको प्रश्न समाप्त हुनु एउटै कुरा होइन।

यदि हिजो देउवा नेतृत्वलाई परिवर्तनको बाधक भन्दै आलोचना गरिएको थियो भने आज त्यही नेतृत्वसँग सहकार्य गर्दा के परिवर्तन भयो भन्ने बताउनुपर्छ। देउवाको कार्यशैली बदलियो? नीतिगत मतभेद समाधान भयो? संगठन सञ्चालनमा कुनै नयाँ समझदारी बन्यो? अथवा व्यक्तिगत राजनीतिक समीकरण मात्र बदलियो?

यी प्रश्न सोध्नु कुनै व्यक्तिमाथि शत्रुता राख्नु होइन। यो राजनीतिक जवाफदेहिताको सामान्य माग हो।

राजनीतिमा पुनर्मिलन हुन सक्छ, सहकार्य हुन सक्छ, पुराना मतभेद समाधान हुन सक्छन्। तर पुनर्मिलनलाई सिद्धान्तको विजय भन्नुअघि त्यसको आधार देखिनुपर्छ। नत्र हिजोको विरोध र आजको समर्थनबीचको दूरी केवल अवसरको नापजाँच जस्तो देखिन सक्छ।

विचारको राजनीति गर्ने कि चाकडीको व्याकरण सिक्ने?

राजनीतिमा चाकडीको व्याकरण निकै सजिलो छ। शक्तिमा भएको व्यक्तिलाई दूरदर्शी भनिदिए पुग्छ, पद दिने सम्भावना भएको नेतालाई अभिभावक घोषणा गरिदिए पुग्छ र आफ्नो पक्षमा निर्णय नआएपछि अर्को समूहलाई परिवर्तनको वाहक बताइदिए पुग्छ।

यसरी सिद्धान्तको शब्दकोशमा स्वार्थका नयाँ अर्थ थपिँदै जान्छन्।

तर जनताले भाषण मात्र सुन्दैनन्, व्यवहार पनि हेर्छन्। हिजो कसलाई किन समर्थन गरियो, आज किन छोडियो र भोलि फेरि किन फर्किइयो भन्ने प्रश्न राजनीतिक स्मृतिमा रहिरहन्छ। सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट मेटाउन सकिएला, पुराना भाषणका शब्द फेरिएलान्, तर सार्वजनिक जीवनमा बोलेका कुराको नैतिक उत्तरदायित्व मेटाउन सजिलो हुँदैन।

अवसर खोज्नु मानवीय स्वभाव हुन सक्छ। राजनीतिमा पद र जिम्मेवारी चाहनु पनि अस्वाभाविक होइन। तर पदका लागि आफ्नो पुरानो मान्यता लुकाउनु, सार्वजनिक आलोचनाको उत्तर नदिनु र हरेक नयाँ शक्तिसँग आफ्नो निष्ठा पुनः प्रमाणित गर्न खोज्नुले राजनीतिक चरित्रमाथि प्रश्न उठाउँछ।

राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पद होइन, विश्वास हो। पद एकपटक गुम्न सक्छ, तर विश्वास गुमेपछि त्यसलाई पुनः प्राप्त गर्न लामो समय लाग्छ।

अन्त्यमा: दैलो बदल्नुअघि आफ्नो सिद्धान्तको ऐना हेरौँ

गगन थापाको पक्षमा उभिएका केही व्यक्तिहरू फेरि देउवा पक्षमा फर्किएको भन्ने चर्चा सही हो भने उनीहरूसँग आफ्नो निर्णयको राजनीतिक व्याख्या गर्ने अवसर छ। त्यसैगरी, देउवा पक्षले पनि फर्केर आउने व्यक्तिहरूको स्वागत गर्दा उनीहरूको विगतका अभिव्यक्ति र वर्तमान प्रतिबद्धताबीचको सम्बन्धबारे स्पष्टता खोज्न सक्छ।

तर कसैको पक्ष परिवर्तनलाई मात्र आधार बनाएर उसको नियतबारे अन्तिम फैसला सुनाउनु उचित हुँदैन। मानिसले विचार बदल्न सक्छ, गल्ती सच्याउन सक्छ र नयाँ निष्कर्षमा पुग्न सक्छ। प्रश्न परिवर्तनमा होइन, परिवर्तनको इमानदारीमा छ।

यदि परिवर्तन नीतिगत समझदारीका कारण हो भने त्यसको स्वागत गर्न सकिन्छ। यदि असहमति समाधान भएर सहकार्य सम्भव भएको हो भने त्यो लोकतान्त्रिक संस्कृतिको सकारात्मक पक्ष हो। तर यदि हरेक परिवर्तन पद र व्यक्तिगत लाभको सम्भावनासँगै हुन्छ भने त्यसले पार्टीभित्र मात्र होइन, समग्र राजनीतिप्रति जनविश्वासमा पनि प्रश्न खडा गर्छ।

राजनीतिमा दैलो धेरै हुन्छन्। कुनै दैलो बन्द भए अर्को दैलो खुल्न सक्छ। तर हरेक दैलोमा पुग्दा आफ्नो पुरानो विचार त्यहीँ छोडेर आउने हो भने अन्ततः मानिससँग आफ्नो भन्नलाई के बाँकी रहन्छ?

नेता बदल्न पाइन्छ, विचार बदल्न पाइन्छ, राजनीतिक सहकार्य बदल्न पाइन्छ। तर हरेक परिवर्तनको नाममा आफ्नो हिजोको प्रतिबद्धताको हिसाब नदिने सुविधा राजनीतिमा सधैँ उपलब्ध हुँदैन।

किनकि राजनीति केवल शक्तिको वरिपरि घुम्ने कला होइन, सार्वजनिक विश्वासको जिम्मेवारी हो।

र अन्तिम प्रश्न यही हो: राजनीति जनताको विश्वास जित्न गरिन्छ कि शक्तिको दैलोमा आफ्नो पालो पर्खिन?

यसको जवाफ कुनै नेताको भाषणले होइन, उसको निरन्तर व्यवहारले दिनेछ।