ऋग्वेद प्राचीन भारतीय सभ्यता, भाषा र समाजको सबैभन्दा पुरानो लिखित दस्तावेज हो। यसमा वर्णित घटना, पात्र र सामाजिक संरचनाहरूलाई आधुनिक आँखाबाट हेर्दा प्रायः द्विविधा उत्पन्न हुन्छ। प्रारम्भिक वैदिक युगका द्वन्द्वहरू-विशेष गरी इन्द्र र ‘कृष्ण’ बीचको युद्ध, दास र दस्युहरूको अवधारणा, तथा पेसागत खुलापनबाट सुरु भएर जन्म-आधारित जातप्रथामा रूपान्तरित भएको वर्ण-व्यवस्थालाई बुझ्न समग्र ऐतिहासिक र समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण आवश्यक पर्दछ। 

मैले यो लेख किन लेख्दै छु भने एउटा अन्तर्वार्तामा एक व्यक्तिले कृष्णलाई ऋग्वेदमा राक्षस भनेको छ, भने! वास्तवमा तथ्यमा नपुगि भ्रम सृजना गर्नेगरी बोल्नु राम्रो होइन! वास्तवमा मलाई कृष्णसंग सरोकार छैन तर भ्रममा पर्नुहुन्न। फेरि कतिपय हाम्रा मेडियाहरू भ्रमको खेतीलाई महत्त्व दिन्छन्।

१. ऋग्वेदमा इन्द्र र ‘कृष्ण’ संघर्ष

ऋग्वेदको आठौँ मण्डल (८.९६.१३-१५) मा ‘कृष्ण’ नाम गरेका एक पराक्रमी योद्धा र देवराज इन्द्रबीचको भीषण युद्धको वर्णन छ:

• अंशुमती नदीको लडाइँ:
  अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः। (ऋग्वेद ८.९६.१३) कृष्ण नाम गरेका कबीला नायक आफ्ना १०,००० योद्धाहरूसहित अंशुमती (यमुना) नदीको किनारमा तैनाथ थिए। इन्द्रले मरुतहरूको सहायता लिएर नदी किनारमा ओर्ली कृष्ण र उनको विशाल सेनालाई परास्त गरे।
  
• गर्भिणी स्त्रीहरूको संहार: ऋग्वेदका अन्य सूक्तहरू (१.१०१.१ र २.२०.७) मा इन्द्रले ‘कृष्ण-योनी’ (कालो वर्ण वा गैर-वैदिक शत्रु समूह) का किल्लाहरू भत्काएको र विरोधीहरूका गर्भवती स्त्रीहरूको गर्भ नाश गरी वंश विस्तार रोकेको प्रत्यक्ष तथा रूपकात्मक उल्लेख पाइन्छ।
• इतिहासकारहरूको दृष्टिकोण: डी.डी. कोसाम्बी, राहुल सांकृत्यायन र डा. बी.आर. अम्बेडकरका अनुसार यो घटना सिन्धु-सरस्वती क्षेत्रबाट गंगा-यमुना दोआबतर्फ अघि बढ्दै गरेका वैदिक समूह र स्थानीय आदिवासी वा अनार्य कबीलाहरू बीचको प्रभुत्वको लडाइँ थियो। परम्परागत भाष्यकार सायणले भने यसलाई ‘इन्द्र (बिजुली/वर्षा) ले कृष्ण (कालो बादल/अन्धकार) लाई चिरेको’ प्राकृतिक रूपकका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्।

२. दास र दस्यु: सांस्कृतिक र आर्थिक आयाम

ऋग्वेदमा बारम्बार आउने ‘दास’ र ‘दस्यु’ शब्द कुनै काल्पनिक राक्षसका लागि नभई वैदिक अनुष्ठानभन्दा बाहिर रहेका स्थानीय मानव समुदायका लागि प्रयोग गरिएको थियो:

• सांस्कृतिक भिन्नता: उनीहरूलाई अक्रतु (यज्ञ नगर्ने), अयज्ञ्वन् (आहुति नदिने), अब्रह्मन् (मन्त्र नगाउने) र अन्योव्रत (फरक नियम मान्ने) भनिएको छ। उनीहरूको भाषा नबुझिने भएकाले अनास (मुख/वाक् नभएको) पनि भनियो।
• दस्यु र दास बीचको भेद:
  • दस्यु: वैदिक समूहसँग कहिल्यै सम्झौता नगर्ने कट्टर विरोधी समूह, जसका कारण इन्द्रलाई ‘दस्युहन्’ (दस्यु संहारक) भनियो।
  • दास: आर्थिक रूपमा सम्पन्न, किल्ला (पुर) र विशाल गाईवस्तु भएका शासक। समयक्रममा केही दास राजाहरू (जस्तै बल्बूथ र तरुक्ष – ऋग्वेद ८.४६.३२) ले ऋषिहरूलाई ठूलो दान दिएर वैदिक समाजसँग सहकार्य पनि गरेका थिए।
• शब्दावलीको पतन: युद्धमा पराजित दासहरूलाई घरेलु र कृषि श्रममा लगाइन थालेपछि उत्तर-वैदिक कालसम्म पुग्दा ‘दास’ शब्द स्वतन्त्र कबीलाबाट बदलिएर ‘गुलाम’ वा ‘सेवक’ (Slave/Servant) को पर्यायवाची बन्यो।

३. वर्ण व्यवस्थाको उत्पत्ति र रूपान्तरण

ऋग्वैदिक समाज सुरुमा समतामूलक र गतिशील थियो। वर्ण-व्यवस्थाको विकास चार मुख्य चरणमा भएको देखिन्छ:

• कर्ममा आधारित खुलापन: प्रारम्भिक कालमा वर्ण जन्मले निर्धारण हुँदैनथ्यो। ऋग्वेद (९.११२.३) का ऋषि भन्छन्— “म कवि हुँ, मेरा बुबा वैद्य हुन् र मेरी आमा जाँतोमा अन्न पिस्छिन्।” यसले एउटै परिवारभित्र विभिन्न पेसा अँगाल्ने स्वतन्त्रता देखाउँछ।
• पुरुष सूक्त र चार वर्ण: ऋग्वेदको सबैभन्दा कान्छो मानिने दसौँ मण्डल (१०.९०) मा विराट् पुरुषको रूपकद्वारा समाजलाई मुख (ब्राह्मण), बाहु (राजन्य/क्षत्रिय), उरु (वैश्य) र पद (शूद्र) गरी चार अङ्गमा बाँडियो।
• जन्म-आधारित कठोरता: समाज घुमन्ते पशुपालनबाट स्थायी कृषि र अतिरिक्त उत्पादनतर्फ लागेपछि पुरोहित र शासक वर्गले शक्ति र सम्पत्ति सुरक्षित गर्न पेसालाई वंशानुगत बनाए। युद्धबन्दी तथा श्रमजीवीहरूलाई चौथो तह (शूद्र) मा सीमित गरियो।

४. ऋग्वैदिक ‘कृष्ण’ देखि पौराणिक ‘श्रीकृष्ण’ सम्मको विकास

ऋग्वेदका असुर कृष्ण र महाभारतका भगवान श्रीकृष्ण एउटै पात्र होइनन्:

ऋग्वेद (८.८५) मा कृष्ण नामका मन्त्रद्रष्टा ऋषि र पछि छान्दोग्य उपनिषद्‌मा ‘घोर आङ्गिरसका शिष्य देवकीपुत्र कृष्ण’ को दार्शनिक उल्लेख आउँछ। कालान्तरमा स्थानीय वीर पुरुष, वृष्णि वंशका वासुदेव, उपनिषद्‌का ज्ञानी कृष्ण र विभिन्न परम्पराहरू एकाकार भएर महाभारतका सर्वमान्य ‘श्रीकृष्ण’ को स्वरूप निर्माण भयो।

ऋग्वेदमा इन्द्रले कृष्णलाई हराउनु र पछि पुराणमा कृष्णले इन्द्रको पूजा बन्द गराई गोवर्धन पर्वत उठाउनुले वैदिक कर्मकाण्ड र इन्द्र-प्रधान धर्ममाथि वैष्णव भक्ति आन्दोलनको ऐतिहासिक विजयलाई संकेत गर्दछ।

ऋग्वैदिक इतिहास केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र नभई प्राचीन भू-राजनीतिक संघर्ष, कबीलाहरूको सम्मिलन, खुला श्रम विभाजनबाट संस्थागत जातप्रथातर्फको यात्रा र बहुआयामिक सांस्कृतिक रूपान्तरणको जीवन्त दस्तावेज हो।