श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख पर्व हो। भगवान् विष्णुको आठौँ अवतार मानिने श्रीकृष्णको जन्म भाद्र कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा, मध्यरातमा भएको विश्वास गरिन्छ। यस दिन भक्तजन उपवास बस्ने, पूजा–आराधना गर्ने, भजन-कीर्तन गाउने र राति श्रीकृष्णको जन्मोत्सव मनाउने गर्छन्।

जन्माष्टमीको धार्मिक महत्त्व

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीले अधर्ममाथि धर्मको विजय, अन्यायमाथि न्यायको स्थापना र सत्य, प्रेम तथा कर्तव्यको सन्देश दिन्छ। भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ:

“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत,
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।”

अर्थात् जब–जब धर्मको ह्रास र अधर्मको वृद्धि हुन्छ, तब-तब धर्मको रक्षा गर्न भगवान् अवतार लिनुहुन्छ। त्यसैले जन्माष्टमी केवल उत्सव मात्र नभई आत्मशुद्धि, भक्तिभाव र सदाचारको प्रेरणादायी पर्व हो।

श्रीकृष्णको जन्म

मथुराका राजा उग्रसेनका पुत्र कंस अत्याचारी शासक थिए। उनकी बहिनी देवकीको विवाह वसुदेवसँग भएपछि आकाशवाणी भयो! ”देवकीको आठौँ सन्तानले कंसको वध गर्नेछ।” यस भविष्यवाणीबाट भयभीत कंसले देवकी र वसुदेवलाई कारागारमा बन्द गरे र उनीहरूका सात सन्तानको हत्या गरे।

भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा देवकीको गर्भबाट श्रीकृष्ण जन्मनुभयो। जन्मका बेला कारागारमा दिव्य प्रकाश फैलिएको र भगवान् विष्णुले आफ्नो चतुर्भुज रूप देखाउँदै आफू पृथ्वीको भार हटाउन आएको बताउनुभएको धार्मिक कथन छ। उहाँको आदेशअनुसार वसुदेवले शिशु कृष्णलाई यमुना पार गरी गोकुलमा नन्द-यशोदाको घरमा पुर्‍याउनुभयो। त्यही समयमा यशोदाबाट जन्मिएकी कन्यालाई लिएर वसुदेव कारागार फर्कनुभयो। कंसले ती कन्यालाई मार्न खोज्दा उनी देवीरूपमा आकाशमा प्रकट भई कृष्ण जीवित रहेको सन्देश दिइन्।

गोकुल र वृन्दावनको बाल्यकाल

श्रीकृष्णको बाल्यकाल गोकुल र वृन्दावनमा बित्यो। उहाँ नन्दबाबा र यशोदामाताको स्नेहमा हुर्कनुभयो। बालकृष्ण आफ्ना चञ्चल र मनमोहक लीलाका लागि प्रसिद्ध हुनुभयो। उहाँले गोप-गोपिनीहरूसँग खेल्ने, माखन चोर्ने र सबैलाई आनन्द दिने गर्नुभयो। त्यसैले उहाँलाई “माखनचोर”, “नन्दलाल” र “गोपाल” जस्ता नामले पुकारिन्छ।

कंसले कृष्णलाई मार्न पठाएका पूतना, शकटासुर, तृणावर्त, बकासुर र अघासुरजस्ता राक्षसहरूको उहाँले वध गर्नुभयो। गोवर्धन पर्वत उठाएर उहाँले वृन्दावनवासीलाई इन्द्रको प्रकोपबाट बचाउनुभयो। यस घटनाले प्रकृतिप्रति सम्मान र अहंकार त्यागको सन्देश दिन्छ।

कृष्णको बाँसुरीको मधुर धुनले गोपिनीहरू मोहित हुन्थे। राधासँगको उहाँको प्रेमलाई भक्तहरूले आत्मा र परमात्माबीचको पवित्र प्रेमको प्रतीक मान्छन्। वृन्दावनका कृष्णलीला भक्तिभाव, प्रेम र समर्पणका अनुपम उदाहरण हुन्।

कंसवध र मथुराको जीवन

युवावस्थामा श्रीकृष्ण र बलराम मथुरा पुग्नुभयो। उहाँहरूले कंसका अत्याचारको अन्त्य गर्दै कंसको वध गर्नुभयो र उग्रसेनलाई पुनः मथुराको राजा बनाउनुभयो। त्यसपछि कृष्णले आफ्नो शिक्षा पूर्ण गरी समाज र राज्यको संरक्षणमा योगदान दिनुभयो।

मथुरामाथि बारम्बार आक्रमण भएपछि श्रीकृष्णले समुद्रकिनारमा द्वारका नगरी स्थापना गर्नुभयो। उहाँ द्वारकाका राजा तथा यादववंशका प्रमुख मार्गदर्शक बन्नुभयो। रुक्मिणी, सत्यभामा लगायतका रानीहरूसँग उहाँको विवाह भएको धार्मिक ग्रन्थहरूमा वर्णन छ।

महाभारतमा श्रीकृष्णको भूमिका

महाभारतमा श्रीकृष्णले पाण्डवहरूको हितैषी, सल्लाहकार र धर्मका रक्षकको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। उहाँले युद्ध रोक्न शान्तिदूतका रूपमा हस्तिनापुर पुगेर कौरवहरूलाई न्यायपूर्ण समाधान स्वीकार गर्न आग्रह गर्नुभयो। तर दुर्योधनले उहाँको सल्लाह अस्वीकार गरेपछि युद्ध अवश्यम्भावी भयो।

कुरुक्षेत्र युद्धमा श्रीकृष्णले शस्त्र नउठाउने प्रतिज्ञा गरी अर्जुनको सारथी बन्नुभयो। युद्धभूमिमा मोह र द्विविधाले ग्रस्त अर्जुनलाई उहाँले आत्मा, कर्म, ज्ञान, भक्ति र धर्मबारे उपदेश दिनुभयो। यही दिव्य उपदेश भगवद्गीताका रूपमा प्रसिद्ध छ।

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न प्रेरित गर्दै निष्काम कर्मको शिक्षा दिनुभयो:

“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”

अर्थात् मानिसको अधिकार कर्ममा हुन्छ, कर्मफलमा हुँदैन। महाभारतमा कृष्णले धर्मको पक्षमा रणनीति, नीति र बुद्धिको प्रयोग गर्दै पाण्डवहरूलाई विजयतर्फ मार्गदर्शन गर्नुभयो।

श्रीकृष्णको मृत्यु

महाभारत युद्धपछि यादववंशमा आपसी कलह र विनाश उत्पन्न भयो। समय बित्दै जाँदा श्रीकृष्णले आफ्नो पृथ्वी अवतारको कार्य समाप्त भएको अनुभव गर्नुभयो। प्रभास क्षेत्रमा वनमा विश्राम गरिरहेका बेला जरा नामक शिकारीले उहाँको खुट्टालाई मृग ठानी बाण प्रहार गर्‍यो। आफ्नो भूल थाहा पाएपछि शिकारी दुःखी भयो, तर श्रीकृष्णले उसलाई क्षमा गर्नुभयो।

धार्मिक मान्यताअनुसार, श्रीकृष्णको देहावसानपछि द्वारका नगरी समुद्रमा विलीन भयो र उहाँ आफ्नो दिव्य धाममा फर्कनुभयो। यस घटनालाई सामान्य मृत्यु नभई भगवान्को अवतारलीला समाप्त भएको रूपमा लिइन्छ।

निष्कर्ष

श्रीकृष्णको जीवन प्रेम, करुणा, साहस, नीति, ज्ञान र धर्मको अद्भुत संगम हो। उहाँ बाल्यकालमा आनन्द र भक्तिका स्रोत, युवावस्थामा अत्याचारविरोधी नायक, महाभारतमा धर्मका मार्गदर्शक र भगवद्गीताका महान् उपदेशकका रूपमा स्मरणीय हुनुहुन्छ।

जन्माष्टमीले हामीलाई अन्यायको विरोध गर्न, कर्तव्य निष्ठापूर्वक पूरा गर्न, अहंकार त्याग्न र प्रेम तथा सत्यको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले श्रीकृष्ण जन्माष्टमी सम्पूर्ण मानवजातिका लागि धर्म, सदाचार र आत्मिक जागरणको महान् पर्व हो।