कथा

सहरको पूर्वपट्टि एउटा पुरानो अस्पताल थियो। अस्पतालको झ्यालबाट बिहानको घामभन्दा पहिले नै चिन्ताले उज्यालो पाउँथ्यो। त्यही अस्पतालको तेस्रो तलामा डा. अरुण काम गर्थे।

अरुणले चिकित्सा पढ्दा एउटा वाक्य आफ्ना गुरुबाट सुनेका थिए-
“डाक्टरको हातमा जीवन हुँदैन, तर जीवनका पक्षमा उभिने जिम्मेवारीचाहिँ हुन्छ।”

वर्षौँ बिते, तर त्यो वाक्य उनको मनबाट कहिल्यै हटेन।

एक रात अत्यन्त सिकिस्त अवस्थामा एक वृद्ध बिरामीलाई अस्पताल ल्याइयो। उनको शरीर धेरै कमजोर भइसकेको थियो। जाँचका रिपोर्टहरू अरुणको अगाडि थिए। अनुभवले उनलाई परिस्थिति अत्यन्त गम्भीर छ भन्ने बताइरहेको थियो।

उनको छेउमा बिरामीकी छोरी उभिएकी थिइन्।

उनले काँपेको स्वरमा सोधिन्,
“डाक्टरसाब… बुबा ठीक हुनुहुन्छ नि?”

अरुण केही क्षण मौन रहे।

डाक्टर हुनुको सबैभन्दा कठिन पक्ष रोग चिन्नु मात्र होइन; कहिलेकाहीँ सत्य थाहा पाएर पनि मानिसको आशालाई नतोडी त्यसको सामना गर्नु हो।

उनले बिस्तारै भने,
“अवस्था कठिन छ। तर हामीले गर्न सक्ने कुरा बाँकी रहुञ्जेल हामी प्रयास छोड्दैनौँ।”

त्यो रात अरुणले पटकपटक बिरामीको अवस्था हेरे। सहकर्मीहरूले पनि सक्दो प्रयास गरे। बिहान नजिकिँदै जाँदा उनको थकित अनुहारमा निद्रा थिएन।

उनलाई परिणाम आफ्नो इच्छाअनुसार नहुन सक्छ भन्ने थाहा थियो।

तर उनले आफ्नो मनसँग एउटै प्रश्न गरिरहे-

“यदि परिणाम कठिन छ भनेर पहिले नै हात झिक्ने हो भने म डाक्टर किन बनेँ?”

उनका लागि प्रयास केवल सफलता प्राप्त गर्ने उपाय थिएन।

प्रयास बिरामीको जीवनप्रतिको सम्मान थियो।

---

त्यही अस्पतालबाट केही पर एउटा सरकारी विद्यालय थियो। त्यहाँ मीरा नामकी शिक्षिका कक्षा आठलाई नेपाली पढाउँथिन्।

उनको कक्षामा चालीस विद्यार्थी थिए।

कोही पहिलोपटक पढाएको कुरा तुरुन्त बुझ्थे। कोही दुईपटक सम्झाउँदा बुझ्थे। केहीलाई दसपटक सम्झाउँदा पनि कठिन हुन्थ्यो।

कक्षाको सबैभन्दा पछाडिको बेन्चमा सुमन बस्ने गर्थ्यो।

उसको कापी प्रायः अधुरो हुन्थ्यो। परीक्षामा अंक कम आउँथे। अरू विद्यार्थीले कहिलेकाहीँ हाँसिदिन्थे।

एक दिन विद्यालय छुटेपछि सुमन कक्षामै बसिरह्यो।

मीरा कापी मिलाउँदै थिइन्।

“घर जाँदैनौ?” उनले सोधिन्।

सुमनले टाउको नउठाई भन्यो,
“मिस, मलाई पढेर पनि केही हुँदैन जस्तो लाग्छ।”

मीरा रोकिइन्।

“किन?”

“सबैले म फेल हुन्छु भन्छन्।”

उसले केही क्षणपछि थप्यो,

“सायद तपाईंलाई पनि थाहा छ।”

मीरा उसको अगाडिको कुर्सीमा बसिन्।

उनलाई वास्तवमै डर थियो-सुमन यस वर्ष उत्तीर्ण नहुन पनि सक्छ। पढाइमा उसले धेरै संघर्ष गरिरहेको थियो।

तर शिक्षकको मनले भविष्यको अंकभन्दा अहिलेको विद्यार्थीलाई हेर्छ।

उनले कापी खोलेर भनिन्,

“सुमन, परीक्षाको नतिजा मैले नियन्त्रण गर्न सक्दिनँ। तर आज तिमीले एउटा कुरा बुझ्न सक्छौ कि सक्दैनौ, त्यसमा म तिमीलाई सहयोग गर्न सक्छु।”

सुमन मौन रह्यो।

मीरा मुस्कुराइन्।

“हिजो बुझेनौ भने आज फेरि पढौँला। आज बुझेनौ भने भोलि फेरि पढौँला।”

त्यसपछि उनले त्यही पाठ फेरि सुरु गरिन्। प्रत्येक दिन!

एकपटक।

दुईपटक।

तीनपटक।

कक्षाको घडी अघि बढिरहेको हुन्थ्यो, तर मीरा हतारमा कहिलै थिइनन्।

किनकि उनको मनमा पनि एउटा प्रश्न थियो-

“बुझ्न गाह्रो हुन्छ भनेर मैले पढाउन छोड्ने हो भने शिक्षक हुनुको अर्थ के रह्यो?”

उनका लागि शिक्षा केवल उत्तीर्ण विद्यार्थी उत्पादन गर्ने काम थिएन।

कहिलेकाहीँ शिक्षा भनेको कसैले आफूमाथि विश्वास गुमाउन लाग्दा उसको छेउमा बसेर भन्नु पनि थियो-

“अझै एकपटक प्रयास गरौँ।”

---

विद्यालयको अर्को पट्टि जिल्ला अदालत थियो।

त्यहाँ अधिवक्ता विवेक एउटा मुद्दाको तयारी गर्दै थिए।

उनका टेबलभरि कागज थिए। कानुनका पुस्तकहरू खुला थिए। मुद्दा कठिन थियो। प्रमाण कमजोर थिए र विपक्षी पक्ष निकै बलियो थियो।

अनुभवी सहकर्मीले फाइल हेरेर भने,

“विवेक, यो मुद्दा जित्न निकै कठिन छ।”

विवेकले केही बोलेनन्।

“यति मेहनत किन गर्दैछौ? परिणाम त लगभग देखिएकै छ।”

त्यो प्रश्नले विवेकलाई लामो समयसम्म मौन बनायो।

साँझ उनका पक्षकार भेट्न आए।

उनको अनुहारमा थकान थियो।

“वकिलसाब,” उनले सोधे, “हामी हार्छौँ?”

विवेकले झुटो आश्वासन दिएनन्।

“हामीसँग चुनौती धेरै छ,” उनले भने।

पक्षकारको अनुहार मलिन भयो।

तर विवेकले फाइल बन्द गरेनन्।

उनले अगाडि भने,

“तर अदालतले अन्तिम निर्णय नगरेसम्म तपाईंको कुरा राख्ने मेरो जिम्मेवारी सकिएको छैन।”

त्यस रात उनी फेरि कागजहरू अध्ययन गर्न बसे।

एउटा कानुनी बुँदा।

अर्को नजिर।

अर्को सम्भावना।

उनी जान्दथे-मेहनतले सधैँ विजयको ग्यारेन्टी दिँदैन।

तर न्याय खोज्ने मानिसलाई परिणाम कठिन देखिन्छ भनेर बीच बाटोमा छोडिदिनु उनलाई स्वीकार्य थिएन।

उनको मनले पनि त्यही प्रश्न गर्‍यो-

“जित्ने सम्भावना भएकाको मुद्दा मात्र लड्ने हो भने वकिल हुनुको अर्थ के रह्यो?”

उनका लागि वकालत केवल जितको पेशा थिएन।

त्यो अन्तिम शब्द बोल्ने अधिकार बाँकी रहुञ्जेल कसैको पक्षमा उभिने जिम्मेवारी थियो।

---

समय बित्यो।

एकदिन संयोगले डा. अरुण, शिक्षिका मीरा र अधिवक्ता विवेक एउटै कार्यक्रममा भेटिए।

कार्यक्रममा प्रश्न सोधियो-

“तपाईंलाई असफलता लगभग निश्चित छ भन्ने थाहा हुँदा पनि किन प्रयास गर्नुहुन्छ?”

सभाहल केही क्षण शान्त भयो।

डा. अरुणले बिरामीका अनुहार सम्झिए।

मीराले पछाडिको बेन्चमा बसेको सुमन सम्झिइन्।

विवेकले अदालतको ढोकाबाहिर आशा बोकेर उभिएका आफ्ना पक्षकार सम्झिए।

डा. अरुण बोले,

“किनकि डाक्टरले मृत्युको भविष्यवाणी गर्नेभन्दा पहिले जीवनको पक्षमा आफ्नो सम्पूर्ण क्षमता प्रयोग गर्नुपर्छ।”

मीरा बोलिन्,

“किनकि शिक्षकले विद्यार्थीको भविष्य पहिले नै लेखिदिने होइन। उसको भविष्य अझै लेखिँदै गर्दा कलम समात्न सहयोग गर्ने हो।”

विवेकले भने,

“किनकि वकिलले परिणाम घोषणा गर्ने होइन। निर्णय आउने अन्तिम क्षणसम्म आफ्नो पक्षको आवाज मर्न नदिने हो।”

सभाहल फेरि मौन भयो।

त्यो मौनतामा एउटा गहिरो सत्य थियो।

---

हामी मानिसहरू प्रायः परिणामसँग प्रेम गर्छौँ।

जितसँग।

सफलतासँग।

उत्तीर्णतासँग।

बाँच्नेसँग।

त्यसैले कहिलेकाहीँ हामी सोच्न थाल्छौँ-
“परिणाम राम्रो हुने निश्चितता छैन भने प्रयास किन गर्ने?”

तर मानव मनको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यही हो कि उसले सधैँ गणितअनुसार मात्र व्यवहार गर्दैन।

आशा कहिलेकाहीँ सम्भावनाको प्रतिशत होइन।

आशा एउटा निर्णय हो-

“म तिमीलाई अन्तिम क्षणसम्म एक्लै छोड्दिनँ।”

डा. अरुणले हरेक बिरामीलाई बचाउन सक्दैनन्।

मीराले हरेक विद्यार्थीलाई उत्तीर्ण गराउन सक्दिनन्।

विवेकले हरेक मुद्दा जित्न सक्दैनन्।

तर उनीहरूले गर्न सक्ने एउटा कुरा छ-

“आफ्नो जिम्मेवारीबाट परिणाम आउनुअघि नै भाग्न नपर्ने।”

यही कारणले उनीहरू प्रयास गर्छन्।

कुनै चमत्कार हुने निश्चितताले होइन।

कुनै विजयको ग्यारेन्टीले होइन।

तर आफूले सक्ने कुरा बाँकी रहँदासम्म निष्क्रिय भएर बस्नु आफ्नै अन्तरात्मासँग हार्नु हो भन्ने बोधले।

सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता सधैँ जित्नु होइन।

कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो सफलता भनेको हारको सम्भावना आँखाअगाडि देखिँदा पनि आफ्नो मानवता नछोड्नु हो।

कसैको छेउमा उभिइरहनु हो।

फेरि एकपटक सिकाउनु हो।

फेरि एउटा उपाय खोज्नु हो।

फेरि एउटा तर्क राख्नु हो।

र अन्तिम क्षणसम्म मनले भन्न सक्नु हो-

“परिणाम मेरो हातमा थिएन।
तर प्रयास मेरो हातमा थियो।
र मैले आफ्नो हात खाली राखिनँ।”

यी तीनवटा पेशा जस-अबजसका हुन्छन्। “सफल भए हामी सक्षम थियौँ, सफल भइयो, असफल भए, यिनीहरू असक्षम थिए, जस कारणले गर्दा हामी असफल भयौ।”