मेरठको निलो ड्रम हत्याकाण्डदेखि गिरीबहादुर सुनारको राजदूत नियुक्ति विवादसम्म-प्रेम, विवेक, जिम्मेवारी र मानवीय त्रासदीको एउटा मार्मिक कथा

प्रेमले मानिसलाई स्वर्गको अनुभूति दिन सक्छ, तर विवेक हराएको प्रेमले कहिलेकाहीँ जीवनभर नमेटिने नर्क पनि निर्माण गर्छ।

एउटी छोरी थिइन्। उनको संसारमा आमा थिइन्, बाबु थिए, सानो परिवार थियो र भविष्यका अनेकौँ सपना थिए। उनी सायद बुझ्दिनथिन्-वयस्कहरूको प्रेम, सम्बन्ध किन बदलिन्छन्, मानिसहरू किन छुट्टिन्छन् र किन कहिलेकाहीँ आफ्नै घरभित्र यति ठूलो अँध्यारो जन्मिन्छ कि त्यसले एउटा बाल्यकालको उज्यालै निलिदिन्छ।

उनका लागि बाबु भनेका संसारका सबैभन्दा सुरक्षित काँध थिए होलान्। आमा भनेकी माया, स्नेह र न्यानोपनको अर्को नाम थिइन्। उनीहरूको सम्बन्धमा जे जस्तो जटिलता थियो, त्यो बुझ्ने उमेर उनकी छोरीको थिएन। उनले त केवल एउटा परिवार चाहन्थिन्-जहाँ बाबु फर्केर आउन्, आमाले मुस्कुराएर बोलाऊन् र बाल्यकाल आफ्नै स्वाभाविक गतिमा अघि बढोस्।

तर मेरठको एउटा घरमा यस्तो त्रासदी घट्यो, जसले एउटी सानी छोरीको संसारलाई सधैँका लागि बदलिदियो।

अर्कोतिर, नेपालमा प्रस्तावित राजदूत गिरीबहादुर सुनारसँग सम्बन्धित पुरानो प्रेमसम्बन्ध, सन्तानको विषय र महिलाले लगाएका आरोपले सार्वजनिक बहस जन्मायो। संसदीय सुनुवाइका क्रममा उठेका प्रश्न र त्यसपछि उनको नाम अस्वीकृत भएको सार्वजनिक विवरणले व्यक्तिगत जीवन र सार्वजनिक प्रतिष्ठाबीचको सम्बन्धलाई फेरि चर्चामा ल्यायो।

यी दुई घटना एउटै प्रकृतिका होइनन्। एउटा जघन्य हत्यासँग सम्बन्धित अदालतको फैसलाको प्रसङ्ग हो; अर्को व्यक्तिगत सम्बन्धसम्बन्धी विवाद र सार्वजनिक पदका लागि उपयुक्तताको प्रश्न हो। तर दुवैले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछन्-मानिसले आफ्नो प्रेम, इच्छा र स्वार्थको मूल्य चुकाउँदा त्यसको चोट अन्ततः कसको हृदयमा पुगेर बस्छ?

१. निलो ड्रमभित्र बन्द गरिएको शरीर मात्र थिएन, एउटा परिवारको संसार पनि थियो।

भारतको उत्तर प्रदेशस्थित मेरठमा सौरभ राजपूतको हत्या र उनको शव निलो प्लास्टिकको ड्रममा लुकाइएको घटनाले देशभर सनसनी फैलायो। सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित विवरणअनुसार, सौरभकी पत्नी मुस्कान रस्तोगी र उनका प्रेमी साहिल शुक्ला यस अपराधमा संलग्न भएको अभियोगमा अदालतबाट दोषी ठहर भए।

विवरणअनुसार, ३ मार्च २०२५ मा सौरभको हत्या भएको थियो। उनको शव टुक्राटुक्रा पारेर निलो ड्रममा राखिएको र ड्रमको मुख सिमेन्टले बन्द गरिएको थियो। पछि प्रहरी अनुसन्धानबाट घटनाको रहस्य खुलेको थियो।

अक्टोबर २०२६ मा अदालतले दुवै दोषीलाई मृत्युदण्ड सुनाएको भनी सार्वजनिक समाचारमा उल्लेख गरिएको छ। अदालतको मृत्युुदण्डको फैसला सुनाएपछि समाजले अदालत बाहिर मिठाइँ बाडेका छन्। यस्तो फैसला पनि सम्बन्धित कानुनी प्रक्रिया र पुनरावेदनको अवस्थासहित बुझ्नुपर्छ।

तर अदालतको फैसलाको कानुनी भाषाभन्दा बाहिर एउटा यस्तो मानवीय पीडा छ, जसलाई कुनै फैसलाको पानामा पूर्ण रूपमा उतार्न सकिँदैन।

त्यो पीडा हो-सौरभकी छोरीको पीडा।

उनले आफ्ना बाबुलाई गुमाइन्। बाबुको अनुपस्थिति अब उनको जीवनको एउटा स्थायी रिक्तता बन्नेछ। अरू बालबालिकाले बाबुको हात समातेर विद्यालय जानेछन्, चाडपर्वमा बाबुको काँधमा चढेर रमाउनेछन्, ठूला हुँदै जाँदा आफ्ना सफलताका कथा सुनाउनेछन्। तर सौरभकी छोरीका लागि बाबुको सम्झना सम्भवतः खुसी र पीडाको मिश्रण बनेर आउनेछ।

कुनै दिन उनले सोध्लिन्-“मेरो बाबु, किन फर्केर आउनुभएन?”

त्यस प्रश्नको उत्तर दिन सजिलो हुनेछैन। अझ कठिन हुनेछ उनलाई सत्य बुझाउने त्यो क्षण, जब उनले थाहा पाउनेछिन् कि बाबुको मृत्यु प्राकृतिक दुर्घटनाले होइन, मानवीय निर्णय र अपराधले भएको थियो।

बाबुको हत्या भएको क्षणमा उनले बाबु गुमाइन्; अदालतको मृत्युदण्डको फैसलाले आमासमेत गुमाउने सम्भावना उनको जीवनमाथि थपियो।

एउटी छोरीका लागि बाबु गुमाउनु नै जीवनको ठूलो चोट हो। तर जब बाबुको मृत्युको कथामा आफ्नै आमाको नाम पनि जोडिन्छ, तब त्यो चोटको गहिराइ शब्दले नाप्न सक्दैन।

यहाँ एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ-अदालतको फैसलाले अपराधको जिम्मेवारी निर्धारण गर्छ, तर बालिकाको हृदयमा परेको घाउ आफैँ निको पार्दैन। मृत्युदण्डको फैसला सुनिएपछि पनि उनको बाबु फर्केर आउँदैनन्। आमामाथि कानुनी सजाय कार्यान्वयन भए पनि उनको बाल्यकाल फेरि पहिलेको अवस्थामा फर्किंदैन।

न्यायले अपराधको उत्तर दिन सक्छ, तर उसले हराएको बाल्यकाल फिर्ता ल्याउन सक्दैन।

२. अदालतको कठघरामा अपराधी हुन्छन्, तर सजायको छायामा निर्दोषहरू पनि पर्छन्।

कानुनको आफ्नै भाषा हुन्छ। अपराध प्रमाणित हुन्छ, दोषी ठहर हुन्छ, सजाय तोकिन्छ र न्यायिक प्रक्रिया अघि बढ्छ। समाजले पनि जघन्य अपराधप्रति आक्रोश व्यक्त गर्छ। पीडित परिवारले न्यायको अपेक्षा गर्छ।

तर न्यायको औपचारिक प्रक्रियाभन्दा बाहिर पनि जीवन चलिरहन्छ।

अदालतको फैसलापछि सौरभकी छोरीले के महसुस गर्लिन्? उनलाई आमाको अनुपस्थिति कसरी बुझाइनेछ? उनी आफ्ना साथीहरूलाई परिवारबारे के भन्नेछिन्? आमाको माया चाहिने उमेरमा आमासँगको सम्बन्ध कानुनी सजायका कारण टाढिन पुग्यो भने उनको मनमा कस्तो द्वन्द्व चल्नेछ?

यी प्रश्नको उत्तर हामीसँग छैन। उनको भविष्यमा के हुनेछ भन्ने कुरा पनि हामीले अनुमान गरेर निष्कर्ष निकाल्नु सकिदैन। तर यति निश्चित छ-यो घटनाले उनलाई असाधारण भावनात्मक चुनौतीको सामना गर्न बाध्य बनाउन सक्छ।

एउटी बालिकाले बाबुको मृत्युको शोक मनाउनुपर्नेछ। त्यही समयमा आमासँग जोडिएको अपराध र न्यायिक फैसलाको वास्तविकता पनि बुझ्नुपर्ने हुन सक्छ। उनको बाल्यकालमा प्रेमको अर्थ कस्तो बन्नेछ? परिवारको अर्थ कस्तो हुनेछ? विश्वासको अर्थ कस्तो हुनेछ?

सम्भवतः कुनै दिन उनी ठूलो भएर आफ्ना आमाबुबाको कथा बुझ्नेछिन्। त्यसबेला उनी प्रेमलाई कसरी परिभाषित गर्लिन् भन्ने हामीलाई थाहा छैन। तर उनको जीवनले एउटा कठोर सत्य अवश्य सम्झाउनेछ-वयस्कहरूले आफ्ना सम्बन्धबारे गर्ने निर्णयको प्रभाव उनीहरूमा मात्र सीमित रहँदैन।

बालबालिका आफ्ना आमाबुबाको निर्णयका निर्माता हुँदैनन्, तर धेरैपटक ती निर्णयका सबैभन्दा असहाय भुक्तभोगी बन्छन्।

अपराधको सजाय अपराध गर्ने व्यक्तिले भोग्नुपर्छ, तर त्यसको भावनात्मक छाया कहिलेकाहीँ निर्दोष सन्तानको जीवनमा पनि लामो समयसम्म रहन्छ।

यसैले प्रेमको चर्चा गर्दा प्रेमी र प्रेमिकाको आकर्षण मात्र होइन, उनीहरूसँग गाँसिएका अरू जीवनहरूको पनि सम्झना गर्नुपर्छ।

३. प्रेमले प्रतिष्ठा निर्माण गर्छ कि प्रतिष्ठाको जग भत्काउँछ?

अब नेपालको प्रसङ्गतर्फ फर्कौँ।

गिरीबहादुर सुनार साउदी अरबका लागि प्रस्तावित नेपाली राजदूत थिए। राजदूतको पद कुनै व्यक्तिको व्यक्तिगत उपलब्धिको मात्र विषय होइन; त्यो राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्ने जिम्मेवारी पनि हो। यस्तो पदमा पुग्ने व्यक्तिसँग योग्यता, अनुभव, इमानदारी र सार्वजनिक विश्वासको अपेक्षा गरिन्छ।

तर संसदीय सुनुवाइका क्रममा उनको पुरानो प्रेमसम्बन्ध र त्यससँग जोडिएका विवाद सार्वजनिक भए। उजुरीकर्ताले सन्तान, आर्थिक लेनदेन, र महिला हिंसासम्बन्धी गम्भीर आरोप लगाएकी थिइन्। सुनारले भने, “प्रेमसम्बन्ध रहेको, स्वीकार गर्दै आफूले हिंसा वा ठगी नगरेको दाबी गरेका थिए।”

यी आरोप र प्रतिरक्षालाई छुट्टाछुट्टै रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। आरोप लाग्नु भनेको आरोप प्रमाणित हुनु होइन। त्यसैले उनको व्यक्तिगत सम्बन्धलाई मात्र आधार बनाएर कुनै अपराधको निष्कर्ष निकाल्नु न्यायोचित हुँदैन। तर उनले त्यसलाई अपराधकै रुपमा स्वीकार गरे

तर सार्वजनिक पदको सन्दर्भमा विवाद उठ्नु र त्यसले राजनीतिक तथा सामाजिक प्रतिष्ठामा असर पार्नु फरक कुरा हो।

प्रकाशित विवरणअनुसार, १४ अक्टोबर २०२६ मा संसदीय सुनुवाइ समितिले उनको राजदूत पदका लागि गरिएको सिफारिस अस्वीकृत गरेको थियो। यसले उनको प्रस्तावित कूटनीतिक यात्रामा अवरोध ल्यायो र उनको नाम सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा पुग्यो।

कल्पना गरौँ-कुनै व्यक्ति लामो समयसम्म आफ्नो सामाजिक परिचय, राजनीतिक सम्बन्ध र सार्वजनिक भूमिकालाई अघि बढाउँदै आएको छ। एक दिन उसले विदेशमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर पाउँछ। त्यो पदसँग आशा जोडिएको हुन्छ, प्रतिष्ठा जोडिएको हुन्छ, भविष्यको एउटा सम्भावना जोडिएको हुन्छ।

तर नियुक्तिको अन्तिम चरणमा पुरानो निजी सम्बन्धसँग जोडिएका प्रश्नहरू सार्वजनिक हुन्छन्। सुनुवाइमा ती प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ। आफ्नो पक्ष राख्नुपर्छ। राजनीतिक र सामाजिक वृत्तमा त्यसबारे बहस हुन्छ। अन्ततः नियुक्तिको ढोका बन्द हुन्छ।

त्यस क्षण व्यक्तिले केवल एउटा पद गुमाएको महसुस गर्छ कि सार्वजनिक जीवनमा बनाएको छविमाथि पनि चोट परेको अनुभव गर्छ? यसको वास्तविक उत्तर सम्बन्धित व्यक्तिलाई नै थाहा हुन्छ। तर सार्वजनिक पदका लागि सिफारिस अस्वीकृत हुँदा त्यसले प्रतिष्ठा र भविष्यमा असर पार्न सक्ने कुरा स्पष्ट छ।

यस प्रसङ्गबाट निस्कने प्रश्न भने गम्भीर छ-के व्यक्तिगत प्रेमसम्बन्धको कुनै पुरानो निर्णयले वर्षौँपछि मानिसको सार्वजनिक जीवनमा असर पार्न सक्छ?

सक्छ, विशेष गरी त्यस सम्बन्धसँग जिम्मेवारी, सन्तान, पारदर्शिता वा सम्भावित दुर्व्यवहारका प्रश्न जोडिएका छन् भने। तर त्यो असर न्यायसंगत हुनका लागि निर्णय वस्तुनिष्ठ प्रमाण, सार्वजनिक पदको उपयुक्ततासँगको सम्बन्ध र निष्पक्ष प्रक्रियामा आधारित हुनुपर्छ।

सामाजिक प्रतिष्ठा कुनै व्यक्तिले जीवनभर बनाएको छवि मात्र होइन; त्यो समाजले उसको आचरणबारे गर्ने मूल्याङ्कनसँग पनि जोडिएको हुन्छ। तर सामाजिक मूल्याङ्कन र कानुनी दोषसिद्धि एउटै कुरा होइनन्।

४. एउटी छोरीको जीवनमा प्रेमको मूल्य, एउटा व्यक्तिको जीवनमा प्रतिष्ठाको मूल्य

यी दुई घटनालाई जोडेर हेर्दा एउटा गहिरो भिन्नता देखिन्छ।

मेरठमा एउटी छोरीले आफ्ना बाबु गुमाइन्। आमासमेत कानुनी सजायको अवस्थामा पुग्दा उनले आमाको साथबाट पनि वञ्चित हुनुपर्ने सम्भावना सामना गर्न सक्छिन्। उनको जीवनमा भएको क्षति कुनै पद, पैसा वा सामाजिक प्रतिष्ठाले मापन गर्न सकिँदैन।

नेपालमा गिरीबहादुर सुनारको प्रसङ्गमा सार्वजनिक पदको सिफारिस अस्वीकृत भएको विवरण छ। त्यसले उनको कूटनीतिक अवसर र सामाजिक छविमा असर पार्न सक्छ। तर उनको घटनालाई मेरठको हत्यासँग बराबरीमा राख्नु नसकिएला। एउटा जघन्य अपराध र अर्को विवादित सार्वजनिक नियुक्तिको प्रसङ्ग हो। तर दुईवटा घटना नै प्रेमसँग जोडिएको छ।

तैपनि यी घटनाले सम्बन्ध र जिम्मेवारीबारे सोच्न बाध्य पार्छन्।

एउटा घटनामा व्यक्तिगत सम्बन्धको विवाद हिंसात्मक अपराधसँग जोडिएको छ। अर्को घटनामा पुरानो प्रेमसम्बन्धसँग जोडिएका आरोप सार्वजनिक पदको मूल्याङ्कनसम्म पुगेका छन्।

दुवैले सम्झाउँछन्-मानिसको निजी निर्णय सधैँ निजी सीमाभित्र मात्र बस्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यसको प्रभाव सन्तानको भविष्यमा पुग्छ। कहिलेकाहीँ परिवारको सम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ। कहिलेकाहीँ सार्वजनिक जीवनमा विश्वासको प्रश्न उठाउँछ।

तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यी परिणामलाई एउटै प्रकारको दोष वा सजायका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

प्रेम गर्नु अपराध होइन। विवाह असफल हुनु अपराध होइन। पुरानो सम्बन्धको अन्त्य हुनु अपराध होइन। सार्वजनिक जीवनमा विवाद उठ्नु पनि आफैँमा अपराधको प्रमाण होइन।

तर हिंसा, शोषण वा अरूको अधिकारमाथिको आक्रमण भएको छ भने त्यसको न्यायोचित छानबिन हुनुपर्छ। त्यसैगरी, सार्वजनिक पदमा नियुक्तिका लागि आवश्यक योग्यता र नैतिक उपयुक्ततामाथि उठेका प्रश्नको पारदर्शी मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।

प्रेमले प्रतिष्ठा गुमायो भन्ने वाक्य भावनात्मक रूपमा आकर्षक हुन सक्छ, तर गहिरो सत्य के हो भने-व्यक्तिको प्रतिष्ठा उसको प्रेमसम्बन्धले मात्र होइन, त्यस सम्बन्धमा उसले देखाएको आचरण, जिम्मेवारी र सत्यप्रतिको व्यवहारले पनि प्रभावित हुन्छ।

५. प्रेम अन्धो होइन; स्वार्थले विवेकलाई अन्धो बनाउन सक्छ।

हामीले बारम्बार सुन्दै आएको भनाइ -‘प्रेम अन्धो हुन्छ।’

तर प्रेम आफैँ अन्धो हुँदैन। मानिसले आफ्नो चाहनालाई नै अन्तिम सत्य ठान्न थालेपछि विवेक अन्धो हुन सक्छ। आकर्षणले जिम्मेवारीलाई छायामा पार्न सक्छ। आवेगले परिणामको आकलन गर्न नदिन सक्छ। आफ्नो खुसीलाई सबैभन्दा ठूलो ठान्दा अरूको पीडा देख्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ।

यहीँ प्रेमको परीक्षा हुन्छ।

कसैसँग प्रेम गर्नु भनेको उसलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्नु होइन। कसैसँग छुट्टिन चाहनु भनेको उसको जीवनमाथि अधिकार जमाउनु होइन। सम्बन्ध समाप्त गर्न चाहनु भनेको हिंसाको बाटो रोज्नु होइन। कसैको जीवनमा प्रवेश गर्नु भनेको उसप्रति भएका जिम्मेवारीबाट मन लागेपछि भाग्न पाउनु पनि होइन।

प्रेममा स्वतन्त्रता हुनुपर्छ, तर त्यो स्वतन्त्रता अर्को व्यक्तिको अधिकारको सम्मानभित्र रहनुपर्छ।

प्रेममा आकर्षण हुन सक्छ, तर आकर्षणसँगै सत्य पनि हुनुपर्छ।

प्रेममा नयाँ सपना देख्न सकिन्छ, तर पुराना सम्बन्धबाट उत्पन्न जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गरेर होइन।

र प्रेममा असफलता आउन सक्छ, तर असफलताको पीडालाई अरूको विनाशको कारण बनाउन हुँदैन।

मेरठको घटनाले प्रेम र अपराधबीचको सम्बन्धलाई सनसनीपूर्ण शीर्षकमा मात्र सीमित नगर्न चेतावनी दिन्छ। गिरीबहादुर सुनारसँग सम्बन्धित विवादले निजी सम्बन्धको मूल्याङ्कन गर्दा प्रमाण, निष्पक्षता र सार्वजनिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन आवश्यक छ भन्ने सम्झाउँछ।

एउटा घटनामा न्यायिक फैसलाले अपराधको कानुनी परिणाम निर्धारण गर्ने प्रसङ्ग छ। अर्कोमा सार्वजनिक नियुक्तिको निर्णयले सामाजिक र राजनीतिक प्रभाव पार्ने प्रसङ्ग छ। तर दुवैबाट हामीले प्रेमको नाममा विवेकलाई विस्थापित गर्न नहुने पाठ लिन सक्छौँ।

६. अन्तिम प्रश्न: प्रेमको मूल्य कसले चुकाउँछ?

मेरठकी ती सानी छोरीको जीवन सम्झौँ।

उनले बाबु गुमाइन्। अदालतको मृत्युदण्डको फैसलापछि आमासँगको भविष्य पनि गम्भीर अनिश्चिततामा परेको हुन सक्छ। उनी यी घटनाको निर्णयकर्ता थिइनन्। उनले कुनै अपराध गरिनन्। तर उनको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन ल्याउने निर्णयहरू वयस्कहरूले गरे।

उनको कथा हाम्रो समाजको विवेकमाथि प्रश्न हो।

के हामी प्रेमलाई केवल दुई व्यक्तिको आकर्षणका रूपमा बुझ्छौँ? कि त्यसमा गाँसिएका परिवार, सन्तान र सामाजिक जिम्मेवारी पनि देख्छौँ?

के हामी कसैको प्रतिष्ठा खस्किएको देखेर तुरुन्तै दोषी ठहर गर्छौँ? कि आरोप, प्रमाण र प्रतिरक्षाबीचको भिन्नता बुझ्छौँ?

के हामी जघन्य अपराधप्रति आक्रोश व्यक्त गरेर मात्र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा भएको ठान्छौँ? कि यस्ता त्रासदी रोक्न आवश्यक संवाद, हिंसाविरुद्धको संस्कार र बालबालिकाको सुरक्षाबारे पनि गम्भीर हुन्छौँ?

गिरीबहादुर सुनारको प्रसङ्गले अर्को पक्ष सम्झाउँछ-सार्वजनिक जीवनमा विश्वास कमाउन वर्षौँ लाग्न सक्छ, तर एउटा विवादले त्यो विश्वासमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउन सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक पदमा पुग्ने आकांक्षासँगै आफ्नो आचरण, जिम्मेवारी र पारदर्शिता प्रति सचेत रहनु आवश्यक छ। तर समाजले पनि आरोपलाई फैसला र विवादलाई अपराधको प्रमाण ठान्ने गल्ती गर्नु हुँदैन।

मानिस प्रेममा पर्न सक्छ। प्रेम बदलिन सक्छ। सम्बन्ध टुट्न सक्छ। सार्वजनिक जीवनमा विवाद पनि आउन सक्छ। यी सबै मानवीय जीवनका जटिल पक्ष हुन्।

तर एउटा सीमा छ, जुन पार गर्नु हुँदैन-अर्को व्यक्तिको जीवन, सम्मान र अधिकारलाई आफ्नो इच्छाभन्दा तल्लो ठान्ने सीमा।

प्रेमको सबैभन्दा ठूलो त्रासदी सम्बन्ध टुट्नु होइन; प्रेमको नाममा कसैको जीवन नै भत्किनु हो।

मेरठकी छोरीको जीवनमा बाबुको अनुपस्थिति एउटा कहिल्यै नमेटिने रिक्तता बन्न सक्छ। आमासँगको सम्बन्ध पनि कानुनी परिणामले प्रभावित हुन सक्छ। उनको बाल्यकालले एउटा यस्तो प्रश्न बोकेर अघि बढ्नुपर्ने हुन सक्छ, जसको उत्तर कुनै सजायले पूर्ण रूपमा दिन सक्दैन।

गिरीबहादुर सुनारको प्रसङ्गमा भने सार्वजनिक प्रतिष्ठा, नियुक्तिको अवसर र नैतिक उपयुक्तताबारे बहस उठेको छ। त्यसको मूल्याङ्कन आरोप र प्रतिरक्षालाई निष्पक्ष रूपमा हेरेर गर्नुपर्छ। सार्वजनिक जीवनमा प्रतिष्ठा महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर न्यायभन्दा ठूलो प्रतिष्ठा हुँदैन; त्यस्तै, सामाजिक आक्रोशभन्दा ठूलो प्रमाण र निष्पक्षता हुन्छ।

अन्ततः यी दुई घटनाले हामीलाई फरक–फरक तरिकाले एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन्-मानिसले आफ्ना भावना र चाहनालाई पछ्याउँदा अरूको जीवनप्रति कति जिम्मेवार हुनुपर्छ?

प्रेमले जीवन जोड्नुपर्छ, जीवन तोड्नप होइन। प्रेमले विवेकलाई उज्यालो बनाउनुपर्छ, अन्धकारमा धकेल्न होइन। अनि समाजले न्याय खोज्दा करुणा नबिर्सियोस् र करुणा देखाउँदा न्यायलाई नत्यागोस्।

किनकि प्रेमको मूल्य कहिलेकाहीँ प्रेम गर्ने दुई व्यक्तिले मात्र चुकाउँदैनन्। त्यसको सबैभन्दा गहिरो मूल्य निर्दोष सन्तानले चुकाउन सक्छन्, परिवारले चुकाउन सक्छ, र सार्वजनिक जीवनमा विश्वास गुम्दा समाजले समेत चुकाउन सक्छ।

त्यसैले प्रेम गर्नुअघि विवेकलाई जीवित राखौँ। सम्बन्ध बनाउँदा जिम्मेवारीलाई नबिर्सौँ। विवाद उठ्दा सत्य र प्रमाणको बाटो नछोडौँ।

प्रेमको नाममा कसैको संसार उजाडिन नदिनु नै प्रेमप्रतिको सबैभन्दा ठूलो सम्मान हो।