काँध थापेर उचाइमा पुर्‍याइएकाहरू नै नेतृत्वका लागि चुनौती बन्छन्, अनि अवसरको राजनीतिमा वास्तविक कार्यकर्ताको योगदान कहाँ हराउँछ?

राजनीति केवल पद, प्रतिष्ठा र शक्तिको खेल होइन। यो विश्वासको सम्बन्ध हो, संघर्षको इतिहास हो र जनतासँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। तर जब नेताहरूको विवेकमा स्वार्थको बादल लाग्छ, जब जनाधार र संगठनमा गरेको योगदानभन्दा व्यक्तिगत निकटता र गुटगत समीकरणलाई प्राथमिकता दिइन्छ, तब राजनीतिको स्वाभाविक लय बिग्रन्छ। योग्य कार्यकर्ता किनारामा धकेलिन्छन्, अवसरका भर्‍याङ चढेकाहरू अगाडि पुग्छन् र अन्ततः नेतृत्व आफैँले रोपेको राजनीतिक वृक्षको छायामा उभिन बाध्य हुन्छ।

शेरबहादुर देउवा, प्रकाशमान सिंह, शेखर कोइराला र शशांक कोइरालाजस्ता नेपाली कांग्रेसका स्थापित नेताहरूको राजनीतिक व्यवहारबारे आज यही प्रश्न उठाउन सकिन्छ। उनीहरूले कसलाई संरक्षण दिए, कसलाई अघि बढाए र पार्टीभित्र अवसर वितरण गर्दा कस्तो मापदण्ड अपनाए? के संगठनमा लामो समयदेखि संघर्ष गरिरहेका कार्यकर्ताको योगदानलाई पर्याप्त सम्मान गरियो? के जनतामाझ आफ्नो राजनीतिक आधार प्रमाणित गर्न नसकेका व्यक्तिहरूले नेतृत्वको निकटताका कारण अवसर पाए? यी प्रश्नहरू व्यक्तिगत आरोपका विषय मात्र होइनन्, पार्टीभित्रको लोकतन्त्र र नेतृत्वको जवाफदेहितासँग जोडिएका विषय हुन्।

राजनीतिमा कसैलाई अघि बढाउनु अपराध होइन। नयाँ नेतृत्व जन्माउनु, अवसर दिनु र राजनीतिक क्षमता विकास गर्नु त नेतृत्वको दायित्व नै हो। तर अवसर पाउने व्यक्तिले संगठनप्रति कति प्रतिबद्धता देखायो, जनतासँग कति सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो र आफूलाई अघि बढाउने नेतृत्वको विश्वासलाई कसरी सम्मान गर्‍यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यदि कसैलाई नेतृत्वको संरक्षणले राजनीतिक उचाइमा पुर्‍यायो, तर पछि उसैले पुराना सम्बन्ध र योगदानलाई बेवास्ता गर्‍यो भने त्यो राजनीतिक संस्कारमाथि गम्भीर प्रश्न हो। यद्यपि कसले कसलाई धोका दियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न घटनाक्रम र प्रमाण आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक सम्बन्धमा आएको परिवर्तनलाई मात्र आधार बनाएर सबैलाई एउटै आरोप लगाउनु न्यायोचित हुँदैन।

काँध फेरिँदा सिद्धान्त पनि फेरिन्छन्?

नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा गगन थापाको नेतृत्वतर्फको यात्रा र विभिन्न नेताहरूसँगको राजनीतिक सम्बन्धलाई लिएर पनि बहस गर्न सकिन्छ। कुनै नेता एउटा समूहसँग नजिक हुनु, अर्को समूहसँग सहकार्य गर्नु वा नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा नयाँ समीकरण बनाउनु आफैँमा अस्वाभाविक होइन। तर प्रश्न त्यतिबेला उठ्छ, जब राजनीतिक विचार, संगठनप्रतिको प्रतिबद्धता र कार्यकर्ताको विश्वासभन्दा पद प्राप्तिको सम्भावना बढी निर्णायक भएको आशंका पैदा हुन्छ।

कसले कसलाई साथ दियो? कसले कसको काँध चढेर राजनीतिक उचाइ प्राप्त गर्‍यो? कसले कठिन समयमा कसको पक्षमा उभियो? र अवसर प्राप्त भएपछि कसले आफ्नो राजनीतिक बाटो बदल्यो? यी प्रश्नको जवाफ भाषण, प्रचार र व्यक्तिगत प्रशंसाभन्दा बढी तथ्य, निर्णय र राजनीतिक व्यवहारमा खोजिनुपर्छ।

गगन थापा पार्टीभित्रको नयाँ नेतृत्व समीकरणमा कहाँ र कसरी उभिए, त्यसको मूल्याङ्कन पनि उनको सार्वजनिक राजनीतिक भूमिका, पार्टीका निर्णय र प्रमाणित घटनाक्रमका आधारमा हुनुपर्छ। त्यसैगरी, तथाकथित पन्ध्रौँ महाधिवेशनको सन्दर्भमा पद प्राप्ति वा नेतृत्व चयनबारे चर्चा गर्दा महाधिवेशनको आधिकारिक अवस्था, प्रक्रिया र निर्णय स्पष्ट हुन आवश्यक छ। अपुष्ट घटनालाई स्थापित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु राजनीतिक आलोचनाको विश्वसनीयताकै लागि हानिकारक हुन्छ।

तर एउटा मूल प्रश्न भने यथावत् रहन्छ: नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा संगठनको चरित्र परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन? पदमा नयाँ अनुहार पुग्दैमा कार्यकर्ताले न्याय पाउँछन् कि पाउँदैनन्?

वास्तविक कार्यकर्ता किन सधैँ प्रतीक्षालयमा?

पार्टीका लागि वर्षौँ संघर्ष गर्ने कार्यकर्ता चुनाव आउँदा घरदैलोमा पुग्छन्, संकट पर्दा संगठनको रक्षा गर्छन्, विरोध सहन्छन् र जनतासँग सम्बन्ध जोगाइराख्छन्। उनीहरूको श्रमले संगठनको जग बलियो बनाउँछ। तर जब पद बाँड्ने बेला आउँछ, उनीहरूलाई फेरि धैर्य गर्न भनिन्छ। जब अवसरको ढोका खुल्छ, उनीहरूलाई फेरि अर्को पालोको आश्वासन दिइन्छ। अनि राजनीतिक पहुँच र नेतृत्वको निकटता भएका व्यक्तिहरू अघि बढेको देख्दा उनीहरूको मनमा स्वाभाविक रूपमा प्रश्न जन्मिन्छ: संघर्ष गर्ने हामी, अवसर पाउने अरू किन?

यहीँबाट संगठनभित्र निराशाको बीउ उम्रन्छ। वास्तविक कार्यकर्ता पाखा लाग्दै जान्छन्, अवसरको राजनीतिमा अभ्यस्त समूहहरू बलिया हुँदै जान्छन् र नेतृत्व जनताको वास्तविक मनोभावबाट टाढिँदै जान्छ। यस्तो अवस्थामा पार्टीको कमजोरी बाहिरी प्रतिस्पर्धीले मात्र सिर्जना गर्दैन; आन्तरिक अन्यायको अनुभूतिले पनि संगठनलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

विवेकमा बादल लागेपछि नेतृत्वले बाटो बिराउँछ

नेताको उचाइ उसले कति मानिसलाई पदमा पुर्‍यायो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण हुँदैन। उसले कति योग्य व्यक्तिलाई अवसर दियो, कति निष्ठावान् कार्यकर्ताको योगदानको सम्मान गर्‍यो र संगठनभित्र न्यायको अनुभूति कति बलियो बनायो भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।

नेतृत्वले आफ्ना वरिपरि प्रशंसकहरूको घेरा मात्र बनायो भने उसले वास्तविकताको आवाज सुन्न छाड्न सक्छ। आलोचना गर्ने कार्यकर्तालाई विरोधी ठान्न थाल्यो भने उसले संगठनको चेतावनी गुमाउँछ। व्यक्तिगत विश्वासलाई योग्यता ठान्यो र निकटतालाई जनाधारको विकल्प बनायो भने उसले आफूलाई समर्थन गर्नेहरूको संख्या देख्न सक्छ, तर जनताको मन जित्ने आधार गुमाउन सक्छ।

यही कारणले राजनीतिक नेतृत्वले एउटा कठोर सत्य बुझ्नुपर्छ: आफूले अघि बढाएको व्यक्ति सधैँ आफूअनुकूल रहन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। तर त्यसैले अवसर दिनु गलत हुँदैन। गल्ती त्यतिबेला हुन्छ, जब अवसर वितरणमा पारदर्शिता हराउँछ, योग्यताको मापदण्ड कमजोर हुन्छ र वास्तविक कार्यकर्ताको योगदानलाई बेवास्ता गरिन्छ।

अन्तिम प्रश्न: पार्टी व्यक्तिको कि योगदान गर्ने कार्यकर्ताको?

नेपाली कांग्रेसजस्तो ऐतिहासिक राजनीतिक दलको भविष्य केही नेताको व्यक्तिगत सम्बन्ध वा केही समूहको पद बाँडफाँटमा मात्र निर्भर रहनु हुँदैन। पार्टीको भविष्य त्यसका विचार, संगठन, जनाधार र कार्यकर्ताको विश्वासमा टिकेको हुन्छ।

शेरबहादुर देउवा, प्रकाशमान सिंह, शेखर कोइराला, शशांक कोइराला वा गगन थापा, जोसुकै नेता हुन्, उनीहरूलाई एउटै लोकतान्त्रिक मापदण्डबाट प्रश्न गर्न सकिनुपर्छ। कसले कस्तो योगदान गर्‍यो? कसले कस्तो निर्णय लियो? कसले कार्यकर्तालाई अवसर दियो? कसले संगठनभित्र न्याय र पारदर्शितालाई बलियो बनायो? यी प्रश्नको उत्तर व्यक्तिपूजाबाट होइन, प्रमाण र राजनीतिक व्यवहारबाट खोजिनुपर्छ।

किनकि राजनीति कसैको निजी सम्पत्ति होइन। पार्टी कुनै नेताको व्यक्तिगत दरबार पनि होइन। यो हजारौँ कार्यकर्ताको पसिना, लाखौँ मतदाताको विश्वास र पुस्तौँको संघर्षबाट बनेको सार्वजनिक संस्था हो।

जब नेताको विवेकमा स्वार्थको बादल लाग्छ, योग्य कार्यकर्ता ओझेलमा पर्छन्। जब योगदानभन्दा निकटताको मूल्य बढ्छ, संगठन कमजोर हुन्छ। र जब पदलाई सिद्धान्तभन्दा माथि राखिन्छ, नेतृत्वको उचाइ जति ठूलो भए पनि त्यसको जग कमजोर हुन थाल्छ।

इतिहासले अन्ततः कसले कति पद पायो भन्ने मात्र सम्झँदैन। उसले यो पनि सोध्छ: पदमा पुग्ने बाटो बनाउनेहरूको सम्मान भयो कि भएन? जनताको विश्वास जोगियो कि जोगिएन? र नेतृत्वले आफूलाई उचाल्ने संगठनलाई बलियो बनायो कि आफ्नै निर्णयले कमजोर पार्‍यो?

राजनीतिको वास्तविक परीक्षा त्यही हो।