​नेपालको आधुनिक राजनीतिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको इतिहासमा केही यस्ता विदेशी पात्रहरू छन् जसले यस भूमिलाई केवल आफ्नो कर्मक्षेत्र मात्र बनाएनन्, अपितु स्वयं नेपाली इतिहासको एउटा अभिन्न अङ्ग बन्न पुगे। अमेरिकाको न्यूयोर्कमा २४ अप्रिल १९३१ मा जन्मिएकी बारबरा एडम्स (Barbara Adams) त्यस्तै एक बहुआयामिक, साहसी र विवादास्पद व्यक्तित्व थिइन्। सन् १९६० वा १९६१ तिर बेलायती महारानी एलिजाबेथ द्वितीयको नेपाल भ्रमणको समाचार सङ्कलन तथा प्रतिवेदन गर्न पत्रकारका रूपमा काठमाडौँ ओर्लिएकी एडम्सको जीवनको गोरेटो नेपाल प्रवेशसँगै सदाका लागि बदलियो। पाँच दशकभन्दा लामो समय नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र पर्यटकीय क्षेत्रमा समर्पित भएकी उनले अन्ततः सन् २००८ मा ७८ वर्षको उमेरमा अङ्गीकृत (Naturalized) नेपाली नागरिकता प्राप्त गरेर आफूलाई पूर्ण रूपमा ‘नेपालकी छोरी’ का रूपमा स्थापित गरिन्।

​राजदरबारको सामीप्य, पर्यटन विकास र वैचारिक रूपान्तरण

​नेपाल आगमनको केही समयपछि नै उनको सम्बन्ध तत्कालीन राजा महेन्द्रका भाइ अधिराजकुमार वसुन्धरा वीरविक्रम शाहसँग जोडियो। यस सम्बन्धका कारण उनी काठमाडौँको राजदरबार, कूटनीतिक वृत्त तथा उच्च अभिजात्य वर्गको सामाजिक जीवनको केन्द्रमा रहिन्। तर उनको पहिचान यतिमै सीमित रहेन। नेपालको प्रारम्भिक पर्यटन विकासमा उनको योगदान उल्लेखनीय रह्यो। उनले थर्ड आई टुअर्स (Third Eye Tours) नामक संस्था स्थापना गरेर नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा प्रवर्द्धन गरिन्। यसका साथै नेपाली हस्तकला, परम्परागत कला र भुटानी वस्त्रहरूको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा उनको गहिरो अभिरुचि थियो। समयको अन्तरालसँगै उनको जीवनशैली र राजनीतिक चेतनामा ठूलो परिवर्तन आयो। राजदरबारको विलासी परिवेशबाट सुरु भएको उनको यात्रा क्रमशः गरिब, सीमान्तकृत, दलित तथा राज्यको मूल प्रवाहबाट उपेक्षित वर्गको अधिकारका लागि वकालत गर्ने प्रखर लेखक र अभियन्तामा रूपान्तरित भयो।

​राजनीतिक टकराब र देश निकालाको शृङ्खला

​नेपालको राज्यसत्तासँग एडम्सको सम्बन्ध सधैँ सहज र सौहार्दपूर्ण रहेन। उनको राजनीतिक सक्रियता र विद्रोही स्वभावका कारण उनले एकभन्दा बढी पटक देश निकाला (Expulsion) भोग्नुपरेको थियो। पहिलोपटक पञ्चायती व्यवस्थाको राजनीतिक परिवेशमा उनी निष्कासनमा परिन् र सन् १९९० को ऐतिहासिक जनआन्दोलनपछि मात्र पुनः नेपाल फर्किइन्। त्यसपछि पनि उनका राजनीतिक लेखहरू सत्ताका लागि टाउको दुखाइको विषय बनिरहे। सन् १९९८ मा नेपाली कांग्रेसका नेता गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारको समयमा उनलाई पुनः निष्कासन गरिएको थियो। त्यस समयमा ‘जनआस्था’ साप्ताहिकमा प्रकाशित उनका लेखहरू माओवादी विद्रोहप्रति सहानुभूतिपूर्ण बन्दै गएको आरोप लगाइएको थियो। उनलाई नयाँ दिल्लीबाट काठमाडौँ विमानस्थल आइपुग्दा अध्यागमनबाटै फिर्ता पठाइएको थियो। निष्कासनको यकिन वर्षबारे विभिन्न स्रोतहरूमा सन् १९९८ र सन् २००० जस्ता फरक तथ्याङ्क पाइने भएकाले यस विषयलाई तत्कालीन राजनीतिक असहिष्णुताको उपजका रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। यस्तै कतिपय राजनीतिक वृत्तमा तत्कालीन गृहमन्त्री गोविन्दराज जोशीको प्रत्यक्ष संलग्नतामा उनलाई निष्कासन गरिएको चर्चा पनि छ।

​माओवादी द्वन्द्व, वैचारिक विश्लेषण र सामाजिक जराको खोजी

​सन् १९९६ मा सुरु भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व चर्किँदै जाँदा बारबरा एडम्सको जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील र विवादास्पद अध्याय सुरु भयो। उनले नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वलाई राज्य वा विद्रोही पक्षको आँखाबाट मात्र नहेरी त्यसको गहिरो सामाजिक र आर्थिक पृष्ठभूमिबाट व्याख्या गरिन्। ‘सन् २००१ मा प्रकाशित एक उनका विश्लेषणात्मक स्तम्भहरूमा उनले नेपालभित्र विद्यमान चरम सामाजिक असमानतालाई औँल्याउँदै ‘दुई नेपाल’ को अवधारणा प्रस्तुत गरेकी थिइन्। एकातिर हिमाल, मन्दिर र विदेशी पर्यटकको सम्पन्न नेपाल थियो भने अर्कातिर आधारभूत स्वास्थ्य, शिक्षा र दुई छाक खान नपाउने गरिब नागरिकहरूको विपन्न नेपाल थियो। उनले गाउँगाउँमा पुगेर माओवादी र राज्यको सुरक्षा निकाय दुवै पक्षको त्रासमा बाँचिरहेका सर्वसाधारणको पीडा उजागर गरिन्।

​उनको मूल दृष्टिकोण माओवादी हिंसाको अन्धसमर्थन गर्नु थिएन, बरु उत्पीडित नागरिकहरू हतियार उठाउन किन बाध्य भए भन्ने मूल कारण खोज्नु थियो भनिन्छ। उनी माओवादी विद्रोहका सामाजिक जरा, नागरिकहरूको विवशता, विचलन र मानवीय पक्षलाई बुझेर मात्र दीर्घकालीन समाधान निस्कन्छ भन्ने मान्यता उठाएको कुराहरू पनि छन्। यस विश्लेषणमा दुई पक्षलाई स्पष्ट रूपमा छुट्याउनु आवश्यक हुन्छ:।

पहिलो, वैचारिक तथा मानवीय सहानुभूति, जसअन्तर्गत उनले राज्यको दमनको कडा आलोचना गरिन् र वार्ताद्वारा समस्या समाधान गर्न आग्रह गरिन्।

दोस्रो, आर्थिक वा सैन्य सहयोग, जसमा उनले माओवादी पार्टीलाई कुनै पनि प्रकारको नगद, हतियार वा सङ्गठनात्मक सहयोग पुर्‍याएको कुनै पनि ऐतिहासिक प्रमाण नभेटिँएको भन्ने कुरा पनि छ। उनले माओवादी आक्रमणमा मारिएका सुरक्षाकर्मी र सर्वसाधारणको क्षतिप्रति पनि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्दै हिंसाले कसैको भलो नगर्ने स्पष्ट पारेकी थिइन्।

​शान्ति अभियान र ह्वाइट रिबन

​हिंसाको अन्त्य र मेलमिलापको खोजीमा एडम्सले सन् २००४ र २००५ को अवधिमा सेतो रिबन अभियान (White Ribbon Campaign) सुरु गरिन्। सेतो रिबनलाई उनले युद्धविरोधी र शान्तिको साझा प्रतीकका रूपमा अघि सारेकी थिइन्। यस अभियानको उद्देश्य कुनै एक पक्षको विजय नभई द्वन्द्वमा ज्यान गुमाएका सबै निर्दोष नागरिकहरूको सम्मान र युद्धविरामको माग गर्नु थियो। उनले लुम्बिनीमा आयोजित विश्व बौद्ध शिखर सम्मेलन (World Buddhist Summit) मा समेत यो सेतो रिबन वितरण गरेकी थिइन्, जहाँ तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको उपस्थितिमा सहभागीहरूको ठूलो हिस्साले सो रिबन लगाएर शान्तिको सन्देश दिएको थियो।

​बारबरा पिस फाउन्डेसन र खोज पत्रकारिता पुरस्कार

​सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्यपछि एडम्सले प्रत्यक्ष सामाजिक रूपान्तरणमा ध्यान केन्द्रित गरिन्। उनले सन् २०१० मा बारबरा पिस फाउन्डेसन (Barbara Peace Foundation) स्थापना गरिन्। यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य दलित, भूमिहीन, सुकुम्बासी तथा सुदूरपश्चिम नेपालका विपन्न समुदायहरूलाई आवास, सीपमूलक तालिम, शिक्षा र आयआर्जनमार्फत आत्मनिर्भर बनाउनु थियो। यसका अतिरिक्त नेपालमा सुशासन र जबाफदेहिता प्रवर्द्धन गर्न उनले बारबरा एडम्स खोज पत्रकारिता पुरस्कार (Barbara Adams Investigative Journalism Award) स्थापना गरिन्। आफ्नो देहावसानपछि उनले व्यक्तिगत सम्पत्तिसमेत यही फाउन्डेसनलाई हस्तान्तरण गरिन्, जुन हाल समाज कल्याण परिषद्को नियमनभित्र सञ्चालित छ।

​समकालीन विवाद र संस्थागत यथार्थ

​एडम्सको निधनपछि बारबरा फाउन्डेसनको नेतृत्व नेत्रचिकित्सक डाक्टर सन्दुक रुइतले सम्हाल्दै आएका छन्। समकालीन नेपाली राजनीतिमा यो संस्था हालका गृहमन्त्री सुदन गुरुङ र उनको गैरसरकारी संस्था ‘हामी नेपाल’ सँग जोडिएर केही चर्चा र विवादमा आयो। सुदन गुरुङले बारबारा फाउन्डेसन आफू संलग्न रहेको र नेत्रचिकित्सक डाक्टर सन्दुक रुइत आफ्नो अभिभावक भएको बताएका थिए। केही महिना यता रुइतलाई भारतीय मेडियाले अमेरिकासंग जोडिएको संकास्पद व्यक्तिका रुपमा रहेको बताउँदै आएको छ! तथापि सेप्टेम्बर २०२५ मा बारबरा फाउन्डेसनले पत्रकार सम्मेलन र सार्वजनिक विज्ञप्तिमार्फत ‘हामी नेपाल’ सँग संस्थागत वा वर्तमानमा कुनै पनि आर्थिक लेनदेन नरहेको स्पष्ट पारिसकेको छ। फाउन्डेसनका कोषाध्यक्ष सुदर्शनराज पाण्डेयले संस्थाको आठ वर्षको कुल आय करिब सात करोड बयासी लाख रुपैयाँ, खर्च करिब तीन करोड चौंसठ्ठी लाख रुपैयाँ र बाँकी मौज्दात करिब तीन करोड पन्चानब्बे लाख रुपैयाँ रहेको आर्थिक पारदर्शी विवरण सार्वजनिक गरेर भ्रम निवारण गरेका थिए।

​अन्तिम बिदाइ र ऐतिहासिक मूल्याङ्कन

​बारबरा एडम्सको निधन २२ अप्रिल २०१६ मा काठमाडौँमा भयो। उनी पचासी वर्ष पुग्न दुई दिन मात्र बाँकी रहँदा यस संसारबाट बिदा भइन्। उनको अन्तिम इच्छाअनुसार पशुपति आर्यघाटमा हिन्दू परम्पराअनुसार उनको अन्त्येष्टि गरियो र बौद्ध परम्पराअनुसार विशेष प्रार्थनासमेत सम्पन्न भयो।

​अमेरिकी नागरिकका रूपमा जन्मिएर नेपाली माटोमै पञ्चतत्वमा विलीन भएकी एडम्सको जीवन विरोधाभास, साहस र त्यागले भरिएको थियो। राजदरबारको सामीप्यबाट सुरु भएर लोकतान्त्रिक चेतना, देश निकालाको पीडा, विद्रोही मनोविज्ञानको समाजशास्त्रीय अध्ययन, शान्ति अभियान र अन्ततः नेपाली नागरिकतासम्मको उनको यात्रा अद्वितीय छ। उनलाई केवल दरबारिया विदेशी वा माओवादी समर्थकको सङ्कुचित घेरामा राखेर मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। उनी नेपालको राजनीतिक संक्रमण, मानवीय पीडा र सामाजिक रूपान्तरणलाई अत्यन्त नजिकबाट नियाल्ने र त्यसको हिस्सा बन्ने एक ऐतिहासिक साक्षी थिइन्।