सौर्यमण्डलको इतिहासमा केही क्षण यस्ता छन्, जहाँ एउटा सानो मानव-निर्मित यन्त्रले हाम्रो ज्ञानको सीमा नै बदलिदिएको छ। २४ जनवरी १९८६ त्यस्तै दिन थियो। पृथ्वीबाट वर्षौंअघि प्रक्षेपण गरिएको NASA को Voyager 2 युरेनसको नजिक पुग्यो! र, मानव इतिहासमा पहिलोपटक एउटा अन्तरिक्षयानले यस रहस्यमय नीलो ग्रहलाई नजिकबाट देख्यो। अझ आश्चर्यको कुरा, आजसम्म पनि युरेनसलाई नजिकबाट भ्रमण गर्ने अर्को कुनै अन्तरिक्षयान पुगेको छैन। 

१. आखिर युरेनस कस्तो ग्रह हो?

युरेनस सूर्यबाट सातौँ ग्रह हो र बृहस्पति तथा शनिपछि सौर्यमण्डलका विशाल ग्रहहरूको समूहमा पर्छ। तर वैज्ञानिकहरूले यसलाई Jupiter र Saturn जस्तो gas giant भन्दा ice giant भन्ने गर्छन्। यसको माथिल्लो वायुमण्डल मुख्यतः हाइड्रोजन र हिलियमबाट बनेको छ, साथै मिथेनको सानो मात्रा पनि पाइन्छ। यही मिथेनले रातो प्रकाशलाई सोसेर नीलो-हरियो प्रकाश बढी फर्काउने भएकाले युरेनस हामीलाई सुन्दर फिक्का नीलो देखिन्छ। 

युरेनस असाधारण रूपमा चिसो पनि छ। यसको वायुमण्डलका केही भागमा तापक्रम करिब 49 Kelvin अर्थात् -224°C सम्म पुग्न सक्छ। त्यहाँका हावाको गति करिब 900 km/h सम्म पुग्न सक्ने NASA को तथ्यांक छ। 

तर युरेनसको सबैभन्दा विचित्र विशेषता यसको ढल्किएको अवस्था हो। अन्य ग्रहहरू प्रायः लट्टूजस्तै केही हदसम्म ठाडो भएर घुम्छन्, तर युरेनस लगभग आफ्नो करवटमा पल्टिएर सूर्यको परिक्रमा गरिरहेको जस्तो देखिन्छ। यही कारण यसको ऋतु व्यवस्था पनि असाधारण छ।

२. Voyager 2 कसरी जन्मियो?

NASA ले Voyager 2 लाई 20 August 1977 मा प्रक्षेपण गरेको थियो। यसको जुम्ल्याहा Voyager 1 केही दिनपछि, 5 September 1977 मा प्रक्षेपित भयो। नामले Voyager 1 पहिले जस्तो लागे पनि Voyager 2 नै पहिले उडेको थियो। 

त्यसबेला वैज्ञानिकहरूलाई एउटा दुर्लभ खगोलीय अवसर उपलब्ध थियो। बाहिरी ग्रहहरूको अनुकूल अवस्थाका कारण एउटा अन्तरिक्षयानले एक ग्रहको गुरुत्वाकर्षण प्रयोग गरेर अर्को ग्रहसम्म पुग्न सक्थ्यो। यही gravity-assist प्रविधिले Voyager 2 लाई क्रमशः बृहस्पति, शनि, युरेनस र अन्ततः नेप्च्युनसम्म पुर्‍यायो। Voyager 2 आजसम्म चारवटै विशाल बाहिरी ग्रहलाई नजिकबाट अध्ययन गर्ने एकमात्र अन्तरिक्षयान हो। 

३. पृथ्वीबाट युरेनससम्म नौ वर्षको यात्रा:

Voyager 2 ले 1977 मा पृथ्वी छोडेपछि सीधा युरेनसतर्फ गएको थिएन। पहिले यसले Jupiter र Saturn को अध्ययन गर्‍यो र ती ग्रहहरूको गुरुत्वाकर्षणबाट गति तथा दिशा परिवर्तन गर्दै बाहिरी सौर्यमण्डलतर्फ अघि बढ्यो।

अन्ततः 24 January 1986 मा 17:59 UT मा Voyager 2 युरेनसको सबैभन्दा नजिक पुग्यो। त्यतिबेला अन्तरिक्षयान युरेनसको बादलको माथिल्लो सतहबाट करिब 81,500 किलोमिटर मात्र टाढा थियो। 

कल्पना गर्नुहोस्, पृथ्वीमा बनेको एउटा यन्त्र अरबौँ किलोमिटर टाढा पुगेको छ, त्यहाँबाट फोटो र वैज्ञानिक मापन लिइरहेको छ र रेडियो तरङ्गमार्फत ती जानकारी पृथ्वीमा पठाइरहेको छ।

यही एउटा flyby ले मानवजातिको युरेनसबारेको ज्ञान मौलिक रूपमा परिवर्तन गरिदियो।

४. Voyager 2 ले युरेनसमा के पत्ता लगायो?

१० वटा नयाँ चन्द्रमा:

Voyager 2 ले युरेनसको भ्रमणका क्रममा १० वटा नयाँ चन्द्रमा पहिचान गर्‍यो। तीमध्ये Puck, Portia, Juliet, Cressida, Rosalind, Belinda, Desdemona, Cordelia, Ophelia र Bianca जस्ता नाम पछि दिइए। 

आज हामी युरेनसको चन्द्रमाको संसार धेरै जटिल भएको जान्दछौँ, तर त्यसबेला Voyager 2 का तस्बिरहरूले एउटा नयाँ संसारको ढोका खोलेका थिए।

दुई नयाँ रिङ:

Saturn मात्र रिङ भएको ग्रह होइन। युरेनसको पनि अँध्यारो र साँघुरो रिङ प्रणाली छ। Voyager 2 ले पहिले थाहा भएका रिङहरूका अतिरिक्त दुई नयाँ रिङ पहिचान गर्‍यो। 

युरेनसका रिङहरू Saturn का चम्किला रिङजति सजिलै देखिँदैनन्। तिनीहरू निकै गाढा भएकाले पृथ्वीबाट अध्ययन गर्न कठिन हुन्छ

५. सबैभन्दा चकित पार्ने खोज; विचित्र चुम्बकीय क्षेत्र

Voyager 2 युरेनस नजिक पुग्नुभन्दा लगभग 11 घण्टा अगाडि ग्रहको magnetosphere भित्र प्रवेश गर्‍यो। त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले अत्यन्त असामान्य कुरा पत्ता लगाए।

युरेनसको चुम्बकीय अक्ष यसको घुम्ने अक्षसँग लगभग 59° ढल्किएको थियो। अझ त्यसको चुम्बकीय केन्द्र ग्रहको वास्तविक केन्द्रबाट करिब एक-तिहाइ ग्रहको त्रिज्या बराबर सरेको थियो। 

पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रलाई एउटा ठूलो बार-म्याग्नेट जस्तो सम्झन सकिन्छ। युरेनसमा चाहिँ त्यो म्याग्नेट ग्रहको बीचमा ठीकसँग बसेको नभई ढल्किएको र एकातिर सरेको जस्तो छ।

त्यसैले यसको magnetosphere पनि अत्यन्त अनौठो छ। ग्रह आफ्नो करवटमा घुम्दा यसको पछाडिको magnetic tail अन्तरिक्षमा लामो corkscrew जस्तो बटारिएको संरचना बनाउँछ। 

६. Miranda-Voyager 2 ले देखाएको अचम्मको चन्द्रमा:

Voyager 2 को सबैभन्दा रोमाञ्चक भेटमध्ये एउटा थियो Miranda,

अन्तरिक्षयान Miranda बाट करिब 18,000 miles (लगभग 29,000 km) दूरीमा पुगेको थियो। त्यतिबेलासम्म Voyager 2 कुनै खगोलीय पिण्डको यति नजिक पुगेको थिएन। 

Miranda का तस्वीरले वैज्ञानिकलाई आश्चर्यचकित बनायो। यसको सतह सामान्य गोलो, पुरानो र crater ले भरिएको मात्र थिएन; त्यहाँ ठूला दरार, विचित्र भू-भाग र फरक-फरक इतिहास बोकेका क्षेत्र देखिन्थे। Voyager 2 का तस्वीरले युरेनसका चन्द्रमाहरू अपेक्षाभन्दा भूगर्भीय रूपमा धेरै जटिल हुन सक्ने संकेत दिए। 

७. Voyager 2 ले कति तस्वीर पठायो?

युरेनस encounter अवधिमा Voyager 2 ले हजारौँ तस्वीर र विशाल मात्रामा वैज्ञानिक डेटा पठायो। NASA को ऐतिहासिक विवरणअनुसार सम्पूर्ण encounter मा 7,000 भन्दा बढी photographs प्राप्त भएका थिए। 

यही डेटा प्रयोग गरेर वैज्ञानिकहरूले युरेनसको वायुमण्डल, चन्द्रमा, रिङ, तापक्रम, चुम्बकीय क्षेत्र र वरपरको charged-particle environment अध्ययन गरे।

रोचक कुरा के हो भने ४० वर्षपछि पनि ती पुराना डेटा पुनः विश्लेषण गर्दा नयाँ खोज भइरहेका छन्। NASA ले Voyager 2 को archival data बाट युरेनसको magnetosphere सम्बन्धी नयाँ बुझाइ प्राप्त भइरहेको उल्लेख गरेको छ। 

यसले देखाउँछ, एकपटक अन्तरिक्षयानले संकलन गरेको राम्रो वैज्ञानिक डेटा दशकौँसम्म उपयोगी रहन सक्छ।

८. युरेनसपछि Voyager 2 कहाँ गयो?

युरेनसको गुरुत्वाकर्षणले Voyager 2 को trajectory फेरिदियो र त्यसलाई Neptune तर्फ पठायो। तीन वर्षपछि, 25 August 1989 मा Voyager 2 नेप्च्युनको नजिक पुग्यो। त्यसले Neptune लाई पनि नजिकबाट हेर्ने पहिलो अन्तरिक्षयानको इतिहास बनायो। 

त्यसपछि Voyager 2 लाई फर्काउने कुनै योजना थिएन। उसको नयाँ यात्रा सुरु भयो, ताराहरूको दिशातर्फ।

९. 2018-Voyager 2 ले सूर्यको “बुलबुला” पार गर्‍यो

सूर्यबाट charged particles र magnetic fields फैलिँदै ठूलो क्षेत्र बनाउँछन्, जसलाई heliosphere भनिन्छ।

5 November 2018 मा Voyager 2 ले heliopause पार गरेर interstellar space मा प्रवेश गर्‍यो। यसरी Voyager 1 पछि सूर्यको heliosphere बाहिर वैज्ञानिक मापन गर्ने दोस्रो अन्तरिक्षयान बन्यो। 

यसको अर्थ Voyager 2 अहिले कुनै ग्रह खोज्दै हिँडेको होइन। यसको वर्तमान काम हाम्रो सूर्यको प्रभाव कम हुँदै गएको अन्तरतारकीय वातावरण-interstellar medium-को अध्ययन गर्नु हो।

१०. सबैभन्दा ठूलो प्रश्न के Voyager 2 अझै जीवित छ?

हो। र, यही कथाको सबैभन्दा सुन्दर भाग हो।

August 2026 सम्म NASA ले Voyager 2 को वैज्ञानिक जीवन अझ लम्ब्याउन सफल भएको छ। NASA/JPL का इन्जिनियरहरूले “Big Bang” उपनाम दिएको power-saving modification सफलतापूर्वक गरेर केही उपकरणमा लागिरहेको ऊर्जा घटाएका छन्। यसबाट Voyager 2 का तीन वैज्ञानिक उपकरणलाई अपेक्षाभन्दा कम्तीमा अर्को एक वर्ष बढी चलाउन सक्ने अतिरिक्त ऊर्जा उपलब्ध भएको NASA ले 4 August 2026 मा जनाएको छ। 

यो अझ प्रभावशाली किन छ भने Voyager 2 लगभग 49 वर्ष पुरानो technology हो।

११. Voyager 2 को शक्ति कहाँबाट आउँछ?

सौर्य प्यानलबाट होइन।

यति टाढा सूर्यको प्रकाश अत्यन्त कमजोर हुन्छ। Voyager ले Radioisotope Thermoelectric Generator (RTG) प्रयोग गर्छ। यसमा plutonium को radioactive decay बाट निस्कने तापलाई विद्युत् ऊर्जामा परिवर्तन गरिन्छ। 

तर समयसँग plutonium decay हुँदै जाँदा उपलब्ध ऊर्जा कम हुन्छ। NASA अनुसार प्रत्येक Voyager probe ले हरेक वर्ष करिब 4 watts शक्ति गुमाउँदै गएको छ। 

त्यसैले वैज्ञानिकहरूले समय-समयमा कम आवश्यक उपकरण बन्द गर्दै बाँकी महत्वपूर्ण उपकरण जोगाइरहेका छन्।

१२. अहिले Voyager 2 मा के चलिरहेको छ?

NASA को 2026 instrument-status अनुसार यसको मुख्य सक्रिय वैज्ञानिक उपकरणहरूमा Magnetometer (MAG), Plasma Wave Subsystem (PWS) र Cosmic Ray Subsystem (CRS) रहेका छन्। Imaging cameras भने 1989 मै शक्ति बचाउन बन्द गरिएको थियो। 

त्यसैले एउटा महत्वपूर्ण कुरा:

Voyager 2 अहिले फोटो खिचेर पठाइरहेको छैन।

यसले अहिले मुख्यतः अन्तरतारकीय अन्तरिक्षका particles, cosmic rays, plasma waves र magnetic environment सम्बन्धी वैज्ञानिक measurement पृथ्वीमा पठाउँछ। 

१३. Voyager 2 बाट सन्देश आउन कति समय लाग्छ?

यो कल्पना गर्नै गाह्रो हुने दूरीमा पुगिसकेको छ। March 2025 मा NASA ले Voyager 2 पृथ्वीबाट 21 billion km भन्दा बढी टाढा रहेको जनाएको थियो र पृथ्वीबाट पठाएको radio signal त्यहाँ पुग्न करिब 19½ घण्टा लाग्थ्यो। 

अर्थात् NASA ले आदेश पठायो भने तुरुन्त जवाफ आउँदैन। एकतर्फी सन्देश पुग्नै लगभग 20 घण्टा लाग्थ्यो। त्यहाँ पुगेपछि spacecraft ले प्रतिक्रिया दिन्छ। फेरि त्यसको signal पृथ्वीमा फर्कन अर्को लगभग 20 घण्टा लाग्थ्यो।

त्यसैले साधारण command र response चक्र नै करिब डेढ दिनभन्दा बढी हुन सक्छ।

यो पृथ्वीमा बसेर अरबौँ किलोमिटर टाढाको 1970s को computer नियन्त्रण गर्नु जस्तै हो।

१४. यसको computer अहिलेको smartphone भन्दा कति शक्तिशाली छ?

Voyager 2 को computing hardware आजको smartphone सँग तुलना गर्दा अत्यन्त साधारण छ। तर यसको महानता raw computing power होइन।

यसको वास्तविक उपलब्धि हो,

“विश्वसनीयता”।

1977 मा बनेको यन्त्रले extreme cold, radiation, vacuum र लगभग आधा शताब्दीको यात्रा सहँदै पृथ्वीमा वैज्ञानिक डेटा पठाइरहनु मानव engineering को दुर्लभ उपलब्धि हो।

१५. Voyager भित्र मानवताको “सन्देश” पनि छ

Voyager 1 र Voyager 2 दुवैले Golden Record बोकेका छन्, सुनको लेप लगाइएको copper disc। त्यसमा पृथ्वीका आवाज, संगीत, विभिन्न भाषाका अभिवादन र मानव जीवन तथा पृथ्वीबारे प्रतिनिधित्व गर्ने सामग्री राखिएको छ। Voyager मिशनलाई डिजाइन गर्दा यसलाई भविष्यमा कुनै बुद्धिमान सभ्यताले भेटेमा पृथ्वीको परिचय दिन सक्ने किसिमको “cosmic time capsule” को रूपमा कल्पना गरिएको थियो। 

सम्भवतः कसैले त्यसलाई कहिल्यै भेट्ने छैन।

तर यसको प्रतीकात्मक अर्थ असाधारण छ।

मानवताले ब्रह्माण्डतर्फ आफ्नो परिचय बोकेको एउटा सानो दूत पठाएको छ।

१६. Voyager 2 अन्ततः कहाँ पुग्नेछ?

Voyager 2 सूर्यबाट लगातार टाढिँदै छ। NASA को trajectory estimate अनुसार यसले प्रत्येक वर्ष करिब 3.1 astronomical units बराबर दूरी थप्दै छ। करिब 40,000 वर्षपछि यो Ross 248 नामक ताराबाट लगभग 1.7 light-years दूरीमा पुग्ने अनुमान छ। 

त्यतिबेला Voyager 2 को electronics धेरै पहिले नै मौन भइसकेको हुनेछ।

तर अन्तरिक्षयान स्वयं भने चलिरहनेछ।

सायद करोडौँ वर्षसम्म।

१७. युरेनसको कथा अझै अधुरो किन छ?

यही विषयमा सबैभन्दा रोचक तथ्य के हो भने:

1986 मा Voyager 2 ले गरेको केही घण्टाको flyby नै आजसम्म युरेनसको एकमात्र close-up spacecraft exploration हो। 

अर्थात् Mars मा हामीले rover चलाएका छौँ। Jupiter वरिपरि spacecraft पठाएका छौँ। Saturn वरिपरि वर्षौंको mission सञ्चालन गरेका छौँ।

तर Uranus?

एक अन्तरिक्षयान।

एकपटक।

1986

त्यसपछि कुनै spacecraft फर्किएको छैन।

त्यसैले युरेनसको भित्री संरचना, असामान्य magnetic field, चन्द्रमाहरूको सम्भावित आन्तरिक गतिविधि र ring system सम्बन्धी धेरै प्रश्न अझै खुला छन्।

१८. Voyager 2 को कथा किन यति भावनात्मक लाग्छ?

विज्ञानभन्दा बाहिरबाट हेर्दा Voyager 2 एउटा यन्त्र मात्र हो।

उसलाई डर लाग्दैन।

उसलाई एक्लोपन महसुस हुँदैन।

उसलाई “घर” सम्झना हुँदैन।

तर मानव दृष्टिकोणबाट हेर्दा कथा अलि फरक लाग्छ।

1977 मा पृथ्वी छोडेको एउटा सानो यन्त्रले Jupiter देख्यो।

Saturn देख्यो।

पहिलोपटक Uranus देख्यो।

पहिलोपटक Neptune देख्यो।

त्यसपछि सबै ग्रहलाई पछाडि छोडेर अन्धकारतर्फ यात्रा गरिरह्यो।

र करिब आधा शताब्दीपछि पनि, त्यसले पृथ्वीलाई सन्देश पठाइरहेको छ।

त्यसैले Voyager 2 लाई केवल spacecraft भन्दा बढी, मानव जिज्ञासाको अन्तरतारकीय दूत भन्नु अत्युक्ति हुँदैन।

सम्झन लायक पाँच मिति:

20 August 1977-Voyager 2 प्रक्षेपण। 

24 January 1986-Uranus को ऐतिहासिक closest approach 

25 August 1989- Neptune flyby

5 November 2018-heliopause पार गरी interstellar space मा प्रवेश। 

4 August 2026-NASA ले सफल power-saving engineering का कारण Voyager 2 को वैज्ञानिक जीवन थप लम्बिएको घोषणा गर्‍यो। 

अन्तिम एउटा विचार:

आकाशमा युरेनस एउटा सानो फिक्का बिन्दु मात्र देखिन्छ। तर 24 January 1986 मा त्यो बिन्दुको छेउबाट मानवताले बनाएको एउटा यन्त्र गुज्रियो र पहिलोपटक त्यस संसारलाई नजिकबाट हामीसमक्ष ल्यायो। चार दशकपछि पनि ती तस्वीर र measurements ले वैज्ञानिक खोज जन्माइरहेका छन्, र Voyager 2 स्वयं अझै ताराहरूबीचको अन्धकारमा अघि बढिरहेको छ। 

सायद Voyager 2 को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि युरेनसको तस्वीर खिच्नु मात्र होइन, मानव जिज्ञासा पृथ्वीभन्दा कति टाढासम्म पुग्न सक्छ भन्ने प्रमाणित गर्नु हो।