भूमिका:

मानव शरीर एउटा यस्तो जटिल र अद्भुत मेसिन हो, जसका धेरैजसो प्रणालीहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा बुझ्न बाँकी नै छन्। यीमध्ये सबैभन्दा चमत्कारिक र अत्यावश्यक अङ्ग हो, मुटु। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार, मुटु यस्तो पहिलो अङ्ग हो जसले गर्भमा सबैभन्दा पहिले काम गर्न सुरु गर्छ र मानिसको मृत्यु नभएसम्म बिना विश्राम धड्किरहन्छ। यो केवल एक मांशपेशीय पम्प मात्र होइन, बरु जीवनको पहिलो र अन्तिम सूचक पनि हो।

गर्भ धारणको २१ औँ दिन: जीवनको पहिलो झल्को

वैज्ञानिक तथ्यहरूले के पुष्टि गर्छन् भने, आमाको गर्भ धारणा (Conception) भएको २१ देखि २२ दिन (करिब ३ हप्ता) पछि नै भू्रण (Embryo) मा मुटुको प्रारम्भिक संरचना बनिसकेको हुन्छ र यसले धड्किन सुरु गरिसकेको हुन्छ।

त्यस समयमा मुटु आजको जस्तो चार कोठा भएको जटिल हुँदैन। यो एउटा साधारण ‘नलिका’ (Tube) जस्तो आकारमा हुन्छ। तर, यसका कोशिकाहरूमा एउटा विशेष क्षमता हुन्छ, जसलाई ‘स्पोन्टेनियस रिद्मिोसिटी’ (Spontaneous Rhythmicity) भनिन्छ। अर्थात्, यी कोशिकाहरू कुनै बाह्य निर्देशन बिना नै आफैँ विद्युतीय तरंग पैदा गरेर खुम्चिने र फैलिने क्षमता राख्छन्। यो जीवनको पहिलो ‘विद्युतीय झट्का’ हो, जसले मुटुको धड्कन सुरु गराउँछ र भू्रणको शरीरमा रगत र अक्सिजनको प्रवाह सुरु गर्छ, जुन यसको विकासको लागि अनिवार्य हुन्छ।

डाक्टरहरूले प्राय: गर्भधारणको समय नभई, अन्तिम महिनावारी (Last Menstrual Period – LMP) को पहिलो दिनबाट समय गणना गर्छन्। यस आधारमा हेर्दा, करिब ६ हप्ता को वरपर भिडियो एक्सरे (Ultrasound) मार्फत मुटुको यो धड्कन स्पष्ट रूपमा देख्न र सुन्न सकिन्छ।

अविरल यात्री: जीवनभरको धड्कन

जब एक पटक मुटु धड्किन सुरु गर्छ, यसको यात्रा तब मात्र रोकिन्छ जब जीवन समाप्त हुन्छ। एक औसत मानव जीवनकाल (७०-८० वर्ष) मा, मुटु करिब २.५ अरब पटक भन्दा बढी धड्किन्छ र करिब २०० मिलियन लिटर रगत पम्प गर्छ।

यो अविरल काम गर्न मुटुको मांशपेशीलाई विशेष खालको ऊर्जा र विश्रामको आवश्यकता पर्छ। धेरैलाई लाग्न सक्छ मुटु कहिल्यै आराम गर्दैन, तर वैज्ञानिक तथ्य अनुसार, मुटुले दुई धड्कनको बीचको अत्यन्तै छोटो समय (Diastole) मा आराम गरिरहेको हुन्छ। तर यो आराम केवल केही मिलिसेकेन्डको मात्र हुन्छ, जसले गर्दा मुटु थाक्दैन।

मुटुको बन्द र मृत्युको परिभाषा:

तपाईंको यो कुरा एकदमै सही छ कि, मानिस मरेपछि मात्र मुटु धड्किन बन्द हुन्छ। चिकित्सा विज्ञानमा मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास पूर्ण रूपमा बन्द हुनुलाई ‘क्लिनिकल डेथ’ (Clinical Death) भनिन्छ। यो त्यो अवस्था हो जहाँबाट केही समयभित्रै उचित उपचार (जस्तै: CPR) पाएमा मानिसलाई पुनर्जीवित गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ। तर यदि मुटु धेरै समयसम्म बन्द रह्यो भने, मस्तिष्कमा अक्सिजन पुग्दैन र मस्तिष्कका कोशिकाहरू मर्न सुरु गर्छन्, जसलाई ‘ब्रेन डेथ’ (Brain Death) भनिन्छ। Brain Death पछि मानिसलाई पुनर्जीवित गर्न असम्भव हुन्छ र यसलाई नै पूर्ण मृत्यु मानिन्छ।

यसरी, गर्भको २१ औँ दिनमा सुरु भएको एउटा सानो नलिकाको धड्कनले, मानिसको प्रत्येक सुख, दुःख, परिश्रम र आरामको साक्षी बन्दै जीवनको अन्तिम क्षणसम्म आफ्नो धर्म निभाइरहन्छ। यो वास्तवमै प्रकृति र चिकित्सा विज्ञानको एउटा अद्भुत चमत्कार हो।