मानव शरीरका अधिकांश मांसपेशीहरू केही बेरको निरन्तर कामपछि थाक्छन् र तिनीहरूलाई आरामको आवश्यकता पर्छ। तर, हाम्रो छातीभित्र रहेको एउटा सानो अङ्ग मुटु गर्भमा छँदादेखि जीवनको अन्तिम क्षणसम्म बिना कुनै विश्राम निरन्तर धड्किरहन्छ। औसत मानव जीवनकालमा मुटु लगभग २ अर्ब ५० करोड पटक धड्किन्छ। आखिर मुटुको मांसपेशी (Cardiac Muscle) ले कहिल्यै नथाकी कसरी यति धेरै ऊर्जा पाउँछ? यसको पछाडि मुटुको विशेष कोशिकीय संरचना र अनौठो जैविक-रसायन विज्ञान (Biochemistry) को हात छ।

​१. ‘माइटोकोन्ड्रिया’ को उच्च सघनता (Mitochondrial Density)
​सामान्य सङ्काचित मांसपेशी (Skeletal Muscle) का कोशिकाहरूमा माइटोकोन्ड्रियाको मात्रा लगभग १ देखि २ प्रतिशत मात्र हुन्छ। तर मुटुको मांसपेशीका कोशिका (Cardiomyocytes) मा माइटोकोन्ड्रियाले कुल आयतनको ३० देखि ४० प्रतिशत भाग ओगटेको हुन्छ।
​माइटोकोन्ड्रियालाई कोशिकाको ‘पावरहाउस’ मानिन्छ, जसले ATP (Adenosine Triphosphate) अर्थात् जैविक ऊर्जा उत्पादन गर्छ। मुटुका कोशिकामा माइटोकोन्ड्रियाको यो भारी उपस्थिति नै अविरल ऊर्जा उत्पादनको मुख्य आधार हो।

​२. ऊर्जाको स्रोत: फ्याटी एसिड अक्सिडेसन (Fatty Acid Oxidation)
​हाम्रो मस्तिष्क र अन्य मांसपेशीहरू ऊर्जाका लागि मुख्यतया ग्लुकोज (Glucose) मा निर्भर हुन्छन्, जुन चाँडै सकिन सक्छ। तर मुटु एक ‘स्मार्ट इन्जिन’ हो। मुटुले आफ्नो आवश्यक ऊर्जाको ६० देखि ९० प्रतिशत भाग फ्याटी एसिड (Fatty Acids) को दोहन/अक्सिडेसनबाट प्राप्त गर्दछ। फ्याटी एसिडले ग्लुकोजको तुलनामा प्रति अणु (per molecule) धेरै बढी ATP उत्पादन गर्छ।

​बाँकी १० देखि ४० प्रतिशत ऊर्जा मुटुले ग्लुकोज, ल्याक्टेट (Lactate), र किटोन बडिज (Ketone Bodies) बाट लचिलो रूपमा लिन्छ। परिस्थिति अनुसार ऊर्जाको स्रोत बदल्न सक्ने यो क्षमता (Metabolic Flexibility) ले मुटुलाई कहिल्यै इन्धनविहीन हुन दिँदैन।

​३. एरोबिक श्वसन र अक्सिजनको सघन प्रयोग (Aerobic Respiration)
​अन्य मांसपेशीहरूले अक्सिजनको अभावमा पनि काम गर्न सक्छन् (Anaerobic Glycolysis), जसको उप-उत्पाद (By-product) को रूपमा ‘ल्याक्टिक एसिड’ बन्दछ। यही ल्याक्टिक एसिडका कारण मांसपेशीहरूमा थकान र ऐठन (Cramps) हुन्छ।

​तर, मुटु पूर्ण रूपमा एरोबिक (Aerobic – अक्सिजनमा आधारित) प्रणालीमा चल्छ। मुटुमा रक्तसञ्चार गराउने कोरोनरी धमनी (Coronary Arteries) मार्फत निरन्तर प्रचुर मात्रामा अक्सिजन पुग्छ। मुटुले आफूभएर बग्ने रगतबाट लगभग ७०-८०% अक्सिजन तानेर प्रयोग गर्छ (अन्य अङ्गहरूले २५% मात्र तान्छन्)। अक्सिजनको निरन्तर उपस्थिति र एरोबिक श्वसनकै कारण मुटुमा ल्याक्टिक एसिड जम्मा हुन पाउँदैन र मुटु थाक्दैन।

​४. विशेष कोशिकीय संरचना र ‘मायोग्लोबिन’ (Myoglobin)
​मायोग्लोबिनको उच्च मात्रा: मुटुका कोषहरूमा ‘मायोग्लोबिन’ नामक प्रोटिन धेरै हुन्छ, जसले अक्सिजनलाई भण्डारण गरेर राख्छ। यदि केही सेकेन्डका लागि अक्सिजनको प्रवाहमा कमी आयो भने पनि यसले अक्सिजन आपूर्ति जारी राख्छ।
​इन्टरक्यालेटेड डिस्क (Intercalated Discs): मुटुका कोशिकाहरू आपसमा ‘इन्टरक्यालेटेड डिस्क’ मार्फत जोडिएका हुन्छन्। यसभित्र हुने ‘ग्याप जङ्क्सन’ (Gap Junctions) ले विद्युतीय सङ्केत (Electrical Signals) लाई सम्पूर्ण मुटुमा एकैसाथ द्रुत गतिमा फैलिन मद्दत गर्छन्, जसले गर्दा मुटुका सबै कोशिकाहरूले एकसाथ, एकरूपताका साथ र कुशल रूपमा काम गर्छन्।

​निष्कर्ष:
​मुटुको कहिल्यै नथाक्ने क्षमता कुनै चमत्कार नभई प्रकृतिले दिएको एक उत्कृष्ट इन्जिनियरिङ हो। माइटोकोन्ड्रियाको विशाल उपस्थिति, फ्याटी एसिडको इन्धन प्रयोग, अक्सिजनको कुशल दोहन र ल्याक्टिक एसिड जम्मा हुन नदिने एरोबिक प्रणालीका कारण मुटुले आफ्नो जीवनभरिको यात्रा विना कुनै विश्राम पूरा गर्छ।