गर्भधारणको क्षणदेखि नै एउटा सानो कोशिकामा नयाँ जीवनको सम्भावना लुकेको हुन्छ। तर, “मानिस कहिलेदेखि साँच्चिकै जीवित मानिन्छ?” भन्ने प्रश्न केवल जैविक अध्ययनमा मात्र सीमित छैन। यो प्रश्न चिकित्सा विज्ञान, नैतिकता र कानुनको जटिल चौबाटोमा उभिएको छ। आउनुहोस्, यी तीन प्रमुख दृष्टिकोणबाट यसको विश्लेषण गरौँ:

१. चिकित्सा विज्ञानको दृष्टिकोण (Biological & Medical Perspective)

चिकित्सा विज्ञानले जीवनलाई विकासका विभिन्न चरणहरूमा हेर्छ:

निषेचन (Fertilization): शुक्रकीट र डिम्बाणुको मिलन भई ‘जाइगोट’ (Zygote) बन्ने प्रक्रियाबाट नै एउटा विशिष्ट डिएनए (DNA) भएको नयाँ जैविक अस्तित्वको सुरुआत हुन्छ।

मुटुको धड्कन (Heartbeat): साधारणतया गर्भधारणको पाँचौँदेखि छैटौँ हप्ता तिर अल्ट्रासाउन्डमा भ्रूणको मुटुको पहिलो धड्कन वा विद्युतीय गतिविधि देखिन थाल्छ। धेरैका लागि यो जीवनको पहिलो प्रत्यक्ष सङ्केत हो।

मस्तिष्कको गतिविधि (Brain Activity): गर्भधारणको लगभग ५ देखि ६ महिना (२४-२८ हप्ता) मा मस्तिष्कको चेतना नियन्त्रण गर्ने भाग (Cortex) जोडिन थाल्छ, जसलाई पूर्ण रूपमा ‘चेतनशील जीवन’ को आधार मानिन्छ।

गर्भबाहिर बाच्न सक्ने क्षमता (Viability): सामान्यतया २४ हप्तापछिको भ्रूण आमाको गर्भबाहिर पनि प्रविधिको सहायताले बाँच्न सक्षम हुन्छ। चिकित्सा क्षेत्रमा यसलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा रेखा मानिन्छ।

२. नैतिक तथा दार्शनिक दृष्टिकोण (Ethical & Philosophical Perspective)

नैतिकताको दृष्टिकोणले ‘जैविक जीवन’ (Biological Life) र ‘व्यक्तित्व’ (Personhood) बीच भिन्नता छुट्याउँछ:

गर्भधारणकै क्षणदेखि जीवन: कतिपय नैतिकवादी र धार्मिक मान्यता अनुसार, निषेचन भएकै क्षणदेखि भ्रूणसँग पूर्ण मानिस बन्ने अधिकार हुन्छ। त्यसैले गर्भको सुरुआत नै जीवनको सुरुआत हो। 

चेतना र संवेदना (Sentience): अर्को दार्शनिक तर्क अनुसार, जबसम्म भ्रूणले दुखाइ अनुभव गर्न सक्दैन वा उसमा चेतनाको विकास हुँदैन, तबसम्म उसलाई पूर्ण ‘व्यक्ति’ मान्न सकिँदैन।

आमाको अधिकार र भ्रूणको अधिकार: नैतिक बहसमा आमाको आफ्नो शरीरमाथिको अधिकार (Bodily Autonomy) र भ्रूणको बाँच्न पाउने अधिकारबीच सधैँ सन्तुलन खोज्ने प्रयास गरिन्छ।

३. कानुनी दृष्टिकोण (Legal Perspective)

विश्वभरका कानुनहरूले जीवनको सुरुआतलाई फरक-फरक तरिकाले व्याख्या गरेका छन्:

प्रसव/जन्मको सिद्धान्त: धेरै देशका कानुनी प्रणालीमा बच्चा जन्मिने बित्तिकै (पहिलो सास फेरेपछि) मात्र उसलाई पूर्ण कानुनी व्यक्ति (Legal Person) को दर्जा र अधिकार दिइन्छ।

भ्रूणको धड्कन र सीमा: केही देश वा राज्यहरूमा मुटुको धड्कन सुनिएपछि (६ हप्ता) वा ‘भ्यायाबिलिटी’ (२४ हप्ता) पछि गर्भपतनमा कडा प्रतिबन्ध लगाइन्छ, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा त्यही बिन्दुबाट कानुनी संरक्षण सुरु भएको मान्छ।

नेपालको सन्दर्भ: नेपालको कानुनले महिलाको प्रजनन अधिकारलाई प्राथमिकता दिँदै निश्चित हप्तासम्मको सुरक्षासहितको गर्भपतनलाई कानुनी मान्यता दिएको छ, भने भ्रूण हत्या वा गैरकानुनी रूपमा लिङ्ग पहिचान गरी गरिने गर्भपतनलाई अपराध मानेको छ।

निष्कर्ष

मानिस कहिलेदेखि ‘जीवित’ मानिन्छ भन्ने कुराको कुनै एउटै मात्र universal उत्तर छैन।

विज्ञानफका लागि यो निषेचनदेखि सुरु हुने एउटा क्रमिक जैविक प्रक्रिया हो, नैतिकताका लागि यो चेतना र संवेदनाको उपस्थिति हो, र कानुनका लागि यो अधिकार र संरक्षणको तोकिएको सीमा हो।

गर्भको पहिलो धड्कन केवल एउटा शारीरिक घटना मात्र नभएर मानिस हुनुको अस्तित्व, संवेदना र मर्यादाको प्रतीक पनि हो।