९५ प्रतिशतको नियन्त्रण: अवचेतन मन (Subconscious Mind) को शक्ति र पुराना बानीहरूलाई पुन: प्रोग्राम गर्ने न्यूरोसाइन्स (Rewiring Habit Loops)

के तपाईंले कहिल्यै विचार गर्नुभएको छ बिहान ओछ्यानबाट उठ्ने बित्तिकै मोबाइल फोन समात्ने, गाडी चलाउँदा सोच्दै नसोची ब्रेक वा क्लच थिच्ने, वा तनाव हुँदा आफैँ औँला भाँच्ने वा नङ टोक्ने काम कसरी हुन्छ? हामीलाई लाग्छ, यी सबै काम हामी आफ्नै राजीखुसी वा सचेत निर्णयबाट गरिरहेका छौँ। तर न्यूरोसाइन्स र मनोविज्ञानको गहिरो अध्ययनले एउटा डरलाग्दो र रोचक तथ्य बाहिर ल्याएको छ—हाम्रो दैनिक जीवनका लगभग ९५ प्रतिशत व्यवहार, निर्णय र बानीहरू चेतन मन (Conscious Mind) ले नभई हाम्रो अवचेतन मन (Subconscious Mind) को स्वचालित सफ्टवेयरले नियन्त्रण गरिरहेको हुन्छ।

हाम्रो मस्तिष्कले ऊर्जा बचाउनका लागि बारम्बार गरिने कार्यहरूलाई एउटा स्वचालित ढाँचा (Automatic Protocol) मा रूपान्तरण गरिदिन्छ। जब कुनै व्यवहार बानीमा परिणत हुन्छ, तब चेतन मनले काम गर्न छोड्छ र अवचेतन मन सक्रिय हुन्छ। आउनुहोस्, हाम्रो अन्तरमनको यो स्वचालित संयन्त्रलाई बुझ्न र पुराना बानीहरूलाई बदल्न मद्दत गर्ने न्यूरोसाइन्सका तीनवटा अचुक वैज्ञानिक स्तम्भहरूका बारेमा विस्तृत चर्चा गरौँ।

१. बानीको न्यूरोबायोलोजी: ‘द ह्याबिट लुप’ र बेसल ग्याङ्गलिया (The Anatomy of Habit Loops)

हाम्रो मस्तिष्कको केन्द्रमा बेसल ग्याङ्गलिया (Basal Ganglia) नामको एउटा प्राचीन र सानो भाग हुन्छ। यो भागले हाम्रो शरीरका सबै प्रकारका स्वचालित बानी, सन्तुलन र स्मृतिहरूलाई भण्डारण गर्ने काम गर्छ। जब हामी कुनै नयाँ काम गर्छौँ, मस्तिष्कको सोचविचार गर्ने भाग (Prefrontal Cortex) सक्रिय हुन्छ। तर जब त्यो काम बारम्बार दोहोरिन्छ, प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स आरामको अवस्थामा जान्छ र त्यसको पूर्ण कमान्ड बेसल ग्याङ्गलियाले लिन्छ।

न्यूरोसाइन्सका अनुसार हरेक बानी एउटा विशेष चक्रमा चल्छ, जसलाई ‘द ह्याबिट लुप’ (The Habit Loop) भनिन्छ। यसका तीनवटा मुख्य चरणहरू हुन्छन्:

सङ्केत (Trigger): यो वातावरणमा रहेको त्यस्तो तत्व हो जसले अवचेतन मनलाई कुनै निश्चित बानी सुरु गर्न आदेश दिन्छ (जस्तै: ब्याकप्याक देख्ने बित्तिकै कामको याद आउनु, वा बोर लाग्ने बित्तिकै मोबाइल खोज्नु)।

प्रक्रिया (Routine): यो सङ्केत पाएपछि हामीले गर्ने वास्तविक व्यवहार वा कार्य हो, जुन शारीरिक वा मानसिक दुवै हुन सक्छ (जस्तै: मोबाइल खोलेर सोसल मिडिया स्क्रोल गर्नु)।

पुरस्कार (Reward): यो त्यो रासायनिक वा मानसिक सन्तुष्टि हो जुन कार्य सम्पन्न भएपछि मस्तिष्कले प्राप्त गर्छ (जस्तै: डोपामिनको स्राव हुनु, जसले क्षणिक आनन्द दिन्छ)।

जब मस्तिष्कले कुनै प्रक्रियाबाट ‘पुरस्कार’ (आनन्द) पाउँछ, तब बेसल ग्याङ्गलियाले त्यो चक्रलाई बलियो बनाउँछ र भविष्यका लागि स्वचालित रूपमा सुरक्षित (Save) गरिदिन्छ!

२. न्यूरोप्लास्टिसिटीको सिद्धान्त: मस्तिष्कलाई पुनः प्रोग्राम गर्ने क्षमता (The Power of Neuroplasticity)

वर्षौँदेखि चलिआएका हाम्रा पुराना र नराम्रा बानीहरू यति बलिया हुन्छन् कि तिनलाई बदल्न असम्भव जस्तै लाग्छ। तर आधुनिक न्यूरोसाइन्सले हामीलाई एउटा ठुलो आशाको किरण दिएको छ, जसलाई न्यूरोप्लास्टिसिटी (Neuroplasticity) भनिन्छ।

मस्तिष्क कुनै कडा ढुङ्गा जस्तो अपरिवर्तनीय छैन; यो त एउटा लचिलो प्लास्टिक जस्तै हो, जसलाई अनुभव र अभ्यासको आधारमा नयाँ आकार दिन सकिन्छ। हामी जब कुनै विचार वा बानीलाई निरन्तर दोहोऱ्याउँछौँ, तब मस्तिष्कका न्युरोनहरूबीच एउटा बलियो विद्युतीय र रासायनिक बाटो बन्छ, जसलाई ‘न्युरल पाथवे’ (Neural Pathway) भनिन्छ।

वैज्ञानिक नियम (Hebb’s Law): 

न्यूरोसाइन्समा एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ “Neurons that fire together, wire together. अर्थात्, जुन न्युरोनहरू एकैसाथ सक्रिय हुन्छन्, तिनीहरू आपसमा जोडिन्छन्। पुराना बानीका न्युरल पाथवेहरू राजमार्ग जस्तै फराकिला र बलिया भइसकेका हुन्छन्, त्यसैले हामी स्वतः त्यतै मोडिन्छौँ।

पुनः प्रोग्रामिङ (Rewiring): 

जब हामी सचेत भएर पुरानो बानीको न्युरल पाथवे प्रयोग गर्न छोड्छौँ र नयाँ व्यवहारको अभ्यास गर्न थाल्छौँ, तब पुरानो बाटो बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ (जस्तै प्रयोग नगरिएको गोरेटो बाटो झाडीले पुरिए जस्तै) र नयाँ बाटो बलियो राजमार्ग बन्न थाल्छ। यही नै अवचेतन मनलाई रि-प्रोग्राम गर्ने वैज्ञानिक विधि हो।

३. बानी परिवर्तनको अचुक सूत्र: सङ्केत र पुरस्कारको प्रतिस्थापन (The Golden Rule of Habit Change)

न्यूरोवैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले के देखाएका छन् भने, हामीले हाम्रो अवचेतन मनमा भण्डारण भइसकेको पुरानो बानीलाई पूर्ण रूपमा ‘डिलिट’ वा नष्ट गर्न सक्दैनौँ। हामी केवल त्यसलाई प्रतिस्थापन (Replace) गर्न सक्छौँ। यसलाई बानी परिवर्तनको ‘गोल्डेन रुल’ भनिन्छ।

यदि तपाईं कुनै नराम्रो बानी बदल्न चाहनुहुन्छ भने, त्यो बानीको ‘सङ्केत’ (Trigger) र ‘पुरस्कार’ (Reward) लाई उस्तै राखेर बीचको ‘प्रक्रिया’ (Routine) लाई मात्र बदल्नुपर्छ:

१. सङ्केत पहिचान गर्नुहोस्: तनाव वा बोरियत (Trigger) हुँदा तपाईं चुरोट पिउनुहुन्छ वा जङ्क फुड खानुहुन्छ (Routine) जसले गर्दा मन शान्त हुन्छ (Reward)।

२. प्रक्रिया बदल्नुहोस्: अर्को पटक तनाव (Trigger) हुँदा चुरोट पिउनुको साटो ५ मिनेट लामो र गहिरो सास फेर्नुहोस् वा मनपर्ने संगीत सुन्नुहोस् (New Routine)।

३. पुरस्कार कायम राख्नुहोस्: नयाँ प्रक्रियाबाट पनि मस्तिष्कले उस्तै प्रकारको राहत वा डोपामिन (Reward) प्राप्त गरोस्।

यसरी सचेत रूपमा २१ देखि ६६ दिनसम्म नयाँ प्रक्रिया दोहोऱ्याउँदा अवचेतन मनले यसलाई नयाँ स्वचालित बानीको रूपमा स्वीकार गर्छ!

निष्कर्ष

हाम्रो अवचेतन मन एउटा शक्तिशाली तर अन्धो नोकर जस्तै हो, जसलाई चेतन मनले जस्तो निर्देशन दियो, उसले त्यस्तै सफ्टवेयर चलाउँछ। पुराना बानीका कारण आज हामी जहाँ छौँ, त्यो हाम्रो अवचेतन मनको विगतको प्रोग्रामिङ हो। न्यूरोप्लास्टिसिटीको मद्दतले आजैदेखि सचेत भई नयाँ न्युरल पाथवे निर्माण गरेर हामी आफ्नो जीवनलाई पूर्ण रूपमा नयाँ मोड दिन सक्छौँ। अन्तरमनको यो यात्रामा स्वचालित व्यवहारको दास बन्ने कि यसको प्रोग्रामर बन्ने, छनोट हाम्रै हातमा छ।