नेपाली कांग्रेसको अहिलेको संकटलाई केवल गगन थापा र शशांक कोइरालाबीचको शक्ति संघर्षका रूपमा बुझियो भने रोगको लक्षण देखिन्छ, रोग देखिँदैन। समस्या दुई व्यक्तिमा सीमित छैन। समस्या नेतृत्व संस्कारमा छ। समस्या संगठन सञ्चालनको शैलीमा छ। समस्या असहमति व्यवस्थापन गर्न नसक्ने राजनीतिक अक्षमतामा छ। अझ गम्भीर समस्या आफ्नै पार्टीभित्र समाधान गर्नुपर्ने विवाद अदालतसम्म पुर्याएर पनि दुवै पक्षले आफूलाई सही र अर्कोलाई गलत प्रमाणित गर्न खोजिरहनुमा छ।
सर्वोच्च अदालतले यसअघि गगन थापा नेतृत्वलाई आधिकारिक कांग्रेसको मान्यता दिएको फैसलामाथि पुनरावलोकनको अनुमति दिइसकेको छ। नयाँ फैसला नआएसम्म वर्तमान नेतृत्व कायम रहने अवस्था छ। यसैबीच शशांक कोइरालालाई असन्तुष्ट पक्षको राजनीतिक गतिविधि अगाडि बढाउने जिम्मेवारी दिइएको र विभाजनको सम्भावनासमेत सार्वजनिक बहसमा आएको छ।
यो परिस्थिति कसैका लागि उत्सवको विषय होइन। बरु कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति कति गहिरो संकटमा पुगेको छ भन्ने प्रमाण हो।
अदालतबाट कसले मान्यता पायो भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो प्रश्न कांग्रेस स्वयंले आफ्नो नेतृत्व विवाद किन समाधान गर्न सकेन भन्ने हो।
यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा शशांक पक्ष र गगन पक्ष दुवैका कमजोरी देखिन्छन्।शशांक पक्षको समस्या इतिहासको गौरवलाई वर्तमानको योग्यता ठान्नु हो
नेपाली कांग्रेसको इतिहासबाट कोइराला परिवारलाई हटाएर कथा लेख्न सम्भव छैन। बीपी कोइरालाको योगदान नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो। तर बीपीको विरासत र आजका कोइराला नेताहरूको राजनीतिक योग्यता एउटै कुरा होइन। यही भिन्नता बुझ्न नसक्नु शशांक कोइरालासँग नजिक रहेको समूहको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।
इतिहासले सम्मान दिन सक्छ। इतिहासले चुनाव जिताइरहँदैन।वंशले परिचय दिन सक्छ। वंशले नेतृत्व क्षमता प्रमाणित गर्दैन।
नामले कार्यकर्ताको भावनामा ठाउँ बनाउन सक्छ। नामले वर्तमान राजनीतिक समस्याको समाधान दिँदैन।
शशांक पक्षले आफूलाई गम्भीर विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्ने हो भने सबैभन्दा पहिले विरासतबाट प्राप्त सुविधाको मनोविज्ञान त्याग्नुपर्छ।
यो पक्षमाथि अर्को आलोचना पनि उठ्ने गरेको छ। पटकपटक अवसर पाइसकेका, नयाँ राजनीतिक ऊर्जा दिन नसकेका वा सार्वजनिक रूपमा विवादित छवि बोकेका व्यक्तिहरूको उपस्थितिले विकल्पको विश्वसनीयता कमजोर पार्न सक्छ। गगन थापासँग असन्तुष्ट सबै व्यक्तिलाई एउटै ठाउँमा जम्मा गर्नु राजनीतिक विकल्प निर्माण गर्नु होइन।
असन्तुष्टि विचार होइन।
विरोध कार्यक्रम होइन।
वंश नेतृत्वको प्रमाण होइन।
यदि शशांक पक्षसँग गगन नेतृत्वभन्दा राम्रो कांग्रेस बनाउने योजना छ भने त्यो योजना सार्वजनिक हुनुपर्छ। कांग्रेसको अर्थतन्त्रसम्बन्धी दृष्टिकोण के हो, सुशासनसम्बन्धी धारणा के हो, युवाको पलायन रोक्ने नीति के हो, संगठन कसरी लोकतान्त्रिक बनाउने हो, भ्रष्टाचारको आरोप लागेका आफ्नै मानिसमाथि कस्तो मापदण्ड लागू गर्ने हो, यी प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ। केवल पुरानो कांग्रेस बचाउने भाषाले आजको कांग्रेस बच्दैन।
अझ गम्भीर कुरा पार्टी फुटको सम्भावनासम्म पुग्ने राजनीति हो। शशांक कोइरालालाई असन्तुष्ट समूहको गतिविधि अगाडि बढाउने भूमिकामा राखिएको र नयाँ राजनीतिक संरचनाबारे छलफल भएको विवरण सार्वजनिक भइसकेको छ।
यदि असहमतिको अन्तिम निष्कर्ष पार्टी फुट हो भने शशांक पक्षले गगन थापालाई मात्र दोष दिएर पुग्दैन। उसले आफ्नै राजनीतिक क्षमता पनि परीक्षण गर्नुपर्छ।
पार्टीभित्र बसेर विचारको संघर्ष गर्ने क्षमता कति छ?
कार्यकर्ताबाट समर्थन जुटाउने धैर्य कति छ?
संगठनभित्र लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा गर्ने आँट कति छ?
यी प्रश्नको उत्तर नदिई विरासतको नाममा नयाँ शक्ति केन्द्र बनाउने प्रयास भयो भने त्यो कांग्रेसको पुनर्निर्माण होइन, पुरानो गुटीय संस्कृतिको अर्को संस्करण मात्रै हुनेछ।
गगन थापाको समस्या अझ जटिल छ
गगन थापाको राजनीतिक जीवनको ठूलो शक्ति उनको वाक्कला हो। उनी कुरा स्पष्टसँग राख्न सक्छन्। कठिन राजनीतिक विषयलाई सरल भाषामा व्याख्या गर्न सक्छन्। पुराना नेताको तुलनामा उनी सार्वजनिक बहसमा छिटो प्रतिक्रिया दिन्छन्। परिवर्तनको आकांक्षा बोकेको एउटा पुस्ताले उनीमाथि अपेक्षा राख्नुको कारण पनि यही हो।
तर यही शक्ति बिस्तारै उनको कमजोरी बन्न सक्ने खतरा देखिन्छ।
गगन थापामाथि उठ्ने सबैभन्दा गम्भीर राजनीतिक प्रश्नमध्ये एउटा हो, उनी कतिपय अवस्थामा कुरा धेरै छिटो र धेरै सजिलोसँग गर्छन् तर बोलेको कुराले भविष्यमा आफैंलाई कति बाँध्छ भन्ने विषयमा पर्याप्त सावधानी देखाउँदैनन् भन्ने धारणा।
राजनीतिमा शब्द निःशुल्क हुँदैन।
एउटा लोकप्रिय नेताले बोलेको प्रत्येक महत्वपूर्ण वाक्य भविष्यको मापदण्ड बन्छ।
विपक्षमा हुँदा अरूलाई सोधेको प्रश्न सत्तामा पुगेपछि आफूलाई सोधिन्छ।
महामन्त्री हुँदा नेतृत्वलाई दिएको उपदेश सभापति भएपछि आफ्नै नेतृत्वमाथि लागू हुन्छ।
अर्कालाई जिम्मेवार बनाउन प्रयोग गरेको भाषाले एक दिन आफूलाई पनि जिम्मेवार बनाउँछ।
यही ठाउँमा गगनले गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ।
विशेष महाधिवेशनको समयमा उनले कांग्रेसमा प्रश्न मर्न नहुने, नेतृत्वको पुरानो शैली बदलिनुपर्ने र पार्टीले आफैंलाई प्रश्न गर्नुपर्ने धारणा निकै जोडदार रूपमा राखेका थिए।
त्यो विचार सही हुन सक्छ। तर अब त्यही प्रश्न उनीतर्फ फर्किएको छ।
के उनको नेतृत्वमा प्रश्न गर्ने मानिस साँच्चै सहज छन्?
के आलोचकले बराबर स्थान पाएका छन्?
के निर्णय प्रक्रियामा उनको निकट समूहभन्दा बाहिरका मानिसको प्रभाव पर्याप्त छ?
के आफूसँग असहमत हुने व्यक्तिलाई पनि परिवर्तनको साझेदार मानिएको छ?
यदि उत्तर कमजोर छ भने गगनले पुरानो नेतृत्वलाई दिएको उपदेश आफ्नै नेतृत्वमा लागू गर्न बाँकी छ।
कुरा सस्तो हुनुको समस्या:
राजनीतिक नेतृत्वको विश्वसनीयता केवल उसले कति राम्रो बोल्छ भन्ने आधारमा बन्दैन। उसले बोलेको कुरा कति पूरा गर्छ भन्ने आधारमा बन्छ।
गगन थापाको राजनीतिक शैलीमा देखिने सम्भावित जोखिम यही हो।
ठूलो वाक्य बोल्न सजिलो हुन्छ।
संस्था बदल्छु भन्न सजिलो हुन्छ।
सबैलाई मिलाउँछु भन्न सजिलो हुन्छ।
गुट अन्त्य गर्छु भन्न सजिलो हुन्छ।
पुरानो संस्कार तोड्छु भन्न सजिलो हुन्छ।
तर त्यसलाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्नु कठिन हुन्छ।
सभापति भएपछि थापाले सबैलाई मिलाएर लैजानु आफ्नो जिम्मेवारी भएको सार्वजनिक रूपमा बताएका थिए। उनले कांग्रेसमा व्यापक एकता निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेका थिए।
तर त्यसपछिका महिनामा पनि कांग्रेसभित्र नेतृत्वबीच अविश्वास, आरोप प्रत्यारोप र एकताको संकट कायम रहेको रिपोर्ट सार्वजनिक भए। कान्तिपुरले समेत नेतृत्व तहमा बढेको अविश्वासका कारण एकताको प्रयास कठिन बनेको उल्लेख गरेको थियो।
यही अन्तर राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण छ।
यहाँ प्रश्न गगनको नियत खराब थियो कि थिएन भन्ने होइन।
प्रश्न परिणामको हो।
नेताले आफ्नो नियतको प्रमाण भाषणबाट होइन, परिणामबाट दिनुपर्छ।
यदि आफूले मिलाउँछु भनेको पार्टी अझै गम्भीर अविश्वासमा छ भने नेतृत्वले भन्न सक्नुपर्छ, मैले अपेक्षित परिणाम दिन सकिनँ, कहाँ कमजोरी भयो भनेर समीक्षा गर्छु।
त्यो स्वीकारोक्ति कमजोरी हुँदैन।
त्यो नेतृत्वको परिपक्वता हुन्छ।
आज बोलेको कुरा भोलि सम्झनुपर्ने हुन्छ।
गगन थापाको अर्को कमजोरी बन्न सक्ने पक्ष उनको निरन्तर सार्वजनिक वक्तव्य हो।
लोकतन्त्रमा नेताले बोल्नुपर्छ। प्रश्न गर्नुपर्छ। सरकारलाई दबाब दिनुपर्छ। तर हरेक घटनामा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिने बानीले कहिलेकाहीँ नेताको आफ्नै राजनीतिक स्थान कमजोर बनाउन सक्छ।
कुनै विषयमा निकै ठूलो वाक्य बोलियो भने भोलि त्यसको जिम्मेवारी पनि त्यत्तिकै ठूलो हुन्छ।
गगनले विगतमा पार्टी, सरकार र राजनीतिक संस्कृतिसम्बन्धी धेरै उच्च मापदण्ड सार्वजनिक रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनी स्वयंले प्रतिक्रियामात्र दिएर भाग्ने सुविधा कांग्रेससँग नभएको बताएका छन्।
त्यही सिद्धान्त अब उनको नेतृत्वमा पनि लागू हुनुपर्छ।
नेतृत्व भनेको अरूलाई प्रश्न गर्नु मात्र होइन।
आफूमाथि आएको प्रश्नको उत्तर दिनु पनि हो।
अरूको असफलताको व्याख्या गर्नु मात्र होइन।
आफ्नो असफलताको जिम्मेवारी लिनु पनि हो।
सार्वजनिक रूपमा आकर्षक वाक्य बनाएर तत्काल समर्थन पाउनु सजिलो हुन सक्छ, तर ती वाक्यले सिर्जना गर्ने राजनीतिक दायित्वबाट पछि हट्न मिल्दैन।
गगनको राजनीतिक परिपक्वताको अर्को चरण शायद कम बोल्नु होइन, बोलेपछि त्यसको जिम्मेवारी अझ बढी लिनु हो।
अनावश्यक विवाद नेतृत्वको ऊर्जा खपत गर्ने माध्यम बन्न सक्छ।
लोकप्रिय राजनीतिक नेताको एउटा समस्या के हुन्छ भने उनको प्रत्येक शब्द समाचार बन्छ।
त्यसैले अरू नेताभन्दा उनलाई शब्द चयनमा बढी अनुशासन चाहिन्छ।
आक्रामक भाषा तत्काल प्रभावकारी देखिन सक्छ। समर्थकलाई उत्साहित बनाउन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा चर्चा ल्याउन सक्छ। तर राष्ट्रिय पार्टीको सभापतिको भाषा केवल समर्थकका लागि हुँदैन।
त्यो असहमत पक्षले पनि सुन्छ।
भावी सहयात्रीले पनि सुन्छ।
कार्यकर्ताले पनि सुन्छ।
सामान्य मतदाताले पनि सुन्छ।
त्यसैले प्रत्येक विवादमा प्रवेश गर्ने, प्रत्येक आलोचनाको तत्काल जवाफ दिने वा राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीलाई कडा शब्दमा प्रतिक्रिया दिने शैली दीर्घकालमा नेतृत्वका लागि बोझ बन्न सक्छ।
कुन विवाद आवश्यक हो र कुन विवादमा मौन रहँदा संस्था बलियो हुन्छ भन्ने छुट्याउन सक्नु पनि नेतृत्व हो।
वक्ताको सफलता हरेक प्रश्नको जवाफ दिनु हो।
नेताको सफलता कुन प्रश्नमा बोल्ने र कुन प्रश्नमा संस्थालाई बोल्न दिने भन्ने छुट्याउनु हो।
गगनले वक्ताबाट संस्थागत नेतामा रूपान्तरण हुन यही भिन्नता बुझ्नुपर्छ।
आफ्नो घेराले परिवर्तनको दाबी कमजोर पार्न सक्छ।
गगन नेतृत्वमाथिको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न उनको राजनीतिक घेरासँग सम्बन्धित छ।
पुरानो कांग्रेसको आलोचना गर्दा गुट, भागबण्डा, पहुँच र सीमित व्यक्तिको प्रभावको आलोचना गरिएको थियो।
यदि नयाँ नेतृत्व पनि केही विश्वासपात्र मानिसको घेराभित्र सीमित भयो भने पुरानो संस्कारको आलोचना गर्ने नैतिक आधार कमजोर हुन्छ।
पुरानो नेताको सानो घेरा गलत र नयाँ नेताको सानो घेरा सही हुन सक्दैन।
व्यक्ति नयाँ हुँदैमा राजनीतिक संस्कार नयाँ हुँदैन।
परिवर्तनको वास्तविक परीक्षण यही हो।
आफूसँग असहमत सक्षम मानिसलाई पनि जिम्मेवारी दिन सकिन्छ कि सकिँदैन?
आफ्नो आलोचना गर्ने कार्यकर्तालाई पनि सम्मान गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
आफूलाई समर्थन नगरेको समूहसँग पनि निष्पक्ष व्यवहार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
निर्णय गर्दा व्यक्तिगत निकटता होइन, क्षमता र संस्थागत आवश्यकता हेर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
यदि सकिन्छ भने गगनको परिवर्तनको दाबी बलियो हुन्छ।
यदि सकिँदैन भने परिवर्तन केवल नेतृत्वको नाममा सीमित हुन्छ।
अदालत पुगेको विवाद दुवै पक्षको हार हो:
कांग्रेसभित्र अहिले सबैभन्दा आवश्यक आत्मसमीक्षा न्यायिक प्रक्रियाबारे हुनुपर्छ।
सर्वोच्च अदालतले अप्रिल २०२६ मा गगन थापा पक्षलाई आधिकारिक कांग्रेसको मान्यता दिएको थियो। अहिले त्यही फैसलाको पुनरावलोकनका लागि अनुमति दिइएको छ र नयाँ निर्णय नआएसम्म वर्तमान नेतृत्व कायम छ।
एउटा पक्षले पहिलो फैसला आफ्नो विजय ठान्नु र अर्को पक्षले पुनरावलोकनलाई आफ्नो विजयको संकेत ठान्नु दुवै राजनीतिक रूपमा सतही प्रतिक्रिया हुनेछन्।
यो मुद्दाको वास्तविक सन्देश अर्कै छ।
कांग्रेस आफ्नो समस्या आफैं समाधान गर्न असफल भयो।
आफ्नै विधानको साझा अर्थ निर्माण गर्न असफल भयो।
आफ्नै संस्थाप्रति साझा विश्वास कायम गर्न असफल भयो।
आन्तरिक लोकतन्त्रलाई सबै पक्षले स्वीकार गर्ने प्रक्रियामा रूपान्तरण गर्न असफल भयो।
अन्ततः राजनीतिक विवाद कानुनी वैधानिकताको प्रश्न बनेर अदालत पुग्यो।
न्यायालयले कानुनको व्याख्या गर्न सक्छ।
न्यायालयले कांग्रेसभित्र विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन।
न्यायालयले आधिकारिक नेतृत्वको प्रश्न टुंग्याउन सक्छ।
न्यायालयले गुटीय मनोविज्ञान समाप्त गर्न सक्दैन।
न्यायालयले विधानको अर्थ बताउन सक्छ।
न्यायालयले नेताहरूलाई उदार बनाइदिन सक्दैन।
त्यो काम कांग्रेस आफैंले गर्नुपर्छ।
त्यसैले न्यायिक प्रक्रिया शशांक पक्षका लागि गगनलाई हटाउने साधन बन्नु हुँदैन।
गगन पक्षका लागि पनि अदालतको मान्यता राजनीतिक सर्वस्वीकृतिको प्रमाण बन्नु हुँदैन।
शशांकले विरासत छोड्नुपर्छ, गगनले वाचालता नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
अब कांग्रेस बचाउने हो भने दुवै पक्षले केही अप्रिय सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ।
शशांक कोइरालाले बुझ्नुपर्छ कि बीपीको नामले राजनीतिक सम्मान दिन सक्छ, तर वर्तमान नेतृत्वको क्षमता प्रमाणित गर्दैन। उनीसँग आफ्नै विचार, आफ्नै कार्यक्रम, आफ्नै संगठन निर्माण गर्ने क्षमता र आफ्नै राजनीतिक चरित्र देखिनुपर्छ।
असन्तुष्ट मानिस जम्मा गरेर नेता बनिँदैन।
विरासत बोकेर मात्र भविष्य बनिँदैन।
पुरानो शक्तिको संरक्षण गरेर नयाँ कांग्रेस बनिँदैन।
त्यस्तै गगन थापाले पनि बुझ्नुपर्छ कि राम्रो भाषण र राम्रो नेतृत्व एउटै कुरा होइन।
परिवर्तनको भाषण गर्नुभन्दा परिवर्तनको संस्था बनाउनु कठिन हुन्छ।
प्रश्न गर्नुभन्दा उत्तर दिनु कठिन हुन्छ।
आलोचना गर्नुभन्दा जिम्मेवारी लिनु कठिन हुन्छ।
सबैलाई मिलाउँछु भन्नुभन्दा वास्तवमै मिलाउनु कठिन हुन्छ।
त्यसैले गगनको अबको परीक्षा भाषणमा होइन, परिणाममा हुनुपर्छ।
उनले बोलेका प्रत्येक ठूला राजनीतिक वाक्य सम्झिनुपर्छ।
आफूले अरूका लागि बनाएको मापदण्ड आफूमा पनि लागू गर्नुपर्छ।
अनावश्यक विवादबाट आफूलाई जोगाउनुपर्छ।
आलोचना सुन्ने क्षमता बढाउनुपर्छ।
आफ्नो सीमित घेराभन्दा बाहिर निस्कनुपर्छ।
र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण, परिणाम राम्रो आए श्रेय लिने र परिणाम कमजोर हुँदा संरचना, परिस्थिति वा अर्को गुटलाई मात्र दोष दिने राजनीतिक संस्कारबाट आफूलाई अलग प्रमाणित गर्नुपर्छ।
कांग्रेसलाई अदालतको विजेता होइन, आत्मसमीक्षा गर्न सक्ने नेतृत्व चाहिएको छ
आज कांग्रेसको निर्णायक प्रश्न शशांक जित्छन् कि गगन भन्ने होइन।
अदालतले अन्ततः कसलाई वैधानिक ठहर गर्छ भन्ने पनि कांग्रेसको सम्पूर्ण राजनीतिक भविष्यको उत्तर होइन।
वास्तविक प्रश्न अर्कै छ।
आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस कसमा छ?
शशांकले विरासतको सीमालाई स्वीकार गर्न सक्छन्?
गगनले आफ्ना शब्द र परिणामबीचको दूरी स्वीकार गर्न सक्छन्?
शशांक पक्षले कमजोर र विवादित राजनीतिक घेराबाट मुक्त भएर नयाँ पुस्ता र नयाँ विचारतर्फ जान सक्छ?
गगन पक्षले आफ्नै घेराभन्दा बाहिरका कांग्रेसजनलाई बराबर सम्मान र जिम्मेवारी दिन सक्छ?
दुवै पक्षले अदालतको निर्णयलाई अन्तिम राजनीतिक अस्त्र नबनाई पार्टीभित्र पुनः संवाद सुरु गर्न सक्छन्?
यिनै प्रश्नले कांग्रेसको भविष्य निर्धारण गर्नेछन्।
कांग्रेसको इतिहास ठूलो छ भनेर भविष्य पनि ठूलो हुन्छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन।
लोकतान्त्रिक इतिहास भएको पार्टी लोकतान्त्रिक व्यवहारकै अभावमा कमजोर हुन सक्छ।
परिवर्तनको नारा बोकेको नेता आफ्नै व्यवहार नसुधारे पुरानै संस्कारको प्रतिनिधि बन्न सक्छ।
विरासत बोकेको नेता आफ्नै क्षमता निर्माण नगरे इतिहासको स्मारकमा सीमित हुन सक्छ।
त्यसैले अहिले कांग्रेसलाई अर्को पक्षको कमजोरी खोज्ने नेता कम र आफ्नै कमजोरी देख्ने नेता बढी चाहिएको छ।
शशांकले ऐनामा हेर्दा गगनको अनुहार मात्र देख्नु हुँदैन।
गगनले ऐनामा हेर्दा पुरानो नेतृत्वको अनुहार मात्र देख्नु हुँदैन।
दुवैले आफ्नै अनुहार देख्नुपर्छ।
किनकि कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो संकट अदालतमा छैन।
अर्को गुटमा पनि छैन।
सबैभन्दा ठूलो संकट आफ्नो कमजोरी नदेख्ने नेतृत्व संस्कारमा छ।
जुन दिन शशांक पक्षले विरासतभन्दा योग्यता ठूलो हो भनेर स्वीकार गर्छ र जुन दिन गगन पक्षले भाषणभन्दा उत्तरदायित्व ठूलो हो भनेर व्यवहारबाट प्रमाणित गर्छ, त्यही दिन कांग्रेसको सुधार सुरु हुनेछ।
नत्र अदालतमा जुन पक्षले जिते पनि पार्टी हारिरहनेछ।
