२०८२ भदौ २३ र २४ नेपाली राजनीतिका सामान्य दुई दिन थिएनन्। ती दुई दिनले राज्यको सुरक्षा क्षमता, स्थापित राजनीतिक दलहरूको जनाधार, नेतृत्वको विश्वसनीयता र दलभित्रको वास्तविक संगठनात्मक सामर्थ्य एकैपटक परीक्षण गरे।
त्यस परीक्षणमा तत्कालीन सरकार असफल भयो। राज्यका महत्त्वपूर्ण संरचना जोगाउन सकिएनन्। राजनीतिक नेतृत्वहरू असुरक्षित भए। नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र उनकी पत्नी तथा तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्री आरजु राणा देउवा आफ्नै निवासमा आक्रमणमा परे। सार्वजनिक भएका दृश्य र त्यसबेलाका समाचारमा प्रदर्शनकारीले देउवा दम्पतीलाई कुटपिट तथा लछारपछार गरेपछि सुरक्षा निकायको जिम्मा लगाएको उल्लेख छ।
तर भदौ २४ को घटनाले राज्यलाई मात्र प्रश्न गर्दैन। यसले नेपाली कांग्रेसलाई पनि एउटा असहज प्रश्नको सामना गराउँछ।
देशकै सबैभन्दा पुरानो र देशव्यापी संगठन भएको दाबी गर्ने पार्टीको सभापति आफ्नै घरभित्र आक्रमणमा पर्दा त्यो पार्टीको संगठन कहाँ थियो?
अझ गम्भीर प्रश्न अर्को छ।
सभापतिको दैनिक राजनीतिक काममा सहयोग गर्ने, पार्टी संगठनलाई क्रियाशील र प्रभावकारी बनाउने तथा मातहतका संरचनामा सूचना र निर्देशन प्रवाह गर्ने वैधानिक जिम्मेवारी बोकेको महामन्त्री पद त्यस्तो संकटका बेला कस्तो भूमिकामा देखिनुपर्थ्यो?
यो प्रश्न कुनै व्यक्ति विशेषप्रतिको समर्थन वा विरोधको प्रश्न होइन। यो राजनीतिक संगठनको उत्तरदायित्वको प्रश्न हो।
देउवामाथिको आक्रमण केवल एउटा व्यक्तिमाथिको आक्रमण थिएन
शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक इतिहाससँग सहमत वा असहमत हुन सकिन्छ। उनको प्रधानमन्त्रीकाल, सत्ता गठबन्धन, पार्टी सञ्चालन, नियुक्ति, सुशासन र नेतृत्व शैलीको कठोर आलोचना गर्न सकिन्छ।
तर लोकतन्त्रमा राजनीतिक आलोचनाको उत्तर शारीरिक आक्रमण हुन सक्दैन।
त्यसैले भदौ २४ मा देउवामाथि भएको आक्रमणलाई केवल “एक जना अलोकप्रिय नेता कुटिए” भन्ने दृष्टिले हेर्नु गम्भीर भूल हुन्छ। उनी त्यस समय देशको सबैभन्दा ठूलो दलमध्येको एउटा दलका निर्वाचित सभापति थिए। उनीमाथिको हिंसा कांग्रेसको संस्थागत प्रतिष्ठामाथि समेत हमला थियो।
यही कारण एउटा सामान्य राजनीतिक संगठनमा त्यस्तो घटना भएपछि तत्काल तीन प्रकारको प्रतिक्रिया अपेक्षित हुन्छ।
पहिलो, घाइते नेतृत्वको जीवन र उपचार सुरक्षित गर्ने प्रयास।
दोस्रो, देशभरका आफ्ना संरचनालाई संयमित तर स्पष्ट निर्देशन।
तेस्रो, राज्यसँग घटनाको छानबिन र दोषीमाथि कानुनी कारबाहीको माग।
तर कांग्रेसको प्रतिक्रिया हेर्दा त्यही स्वाभाविक क्रम कमजोर देखियो।
कांग्रेस संगठन साँच्चिकै उदास थियो कि आफैं ध्वस्त र विचलित थियो?
यहाँ न्यायोचित विश्लेषण आवश्यक छ।
भदौ २४ मा कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यालयसमेत आगजनीमा परेको थियो। त्यसपछि प्रकाशित विवरणमा मुख्यालयको ठूलो भाग क्षतिग्रस्त भएको र केही दिनपछि कार्यकर्ताहरूले त्यही क्षतिग्रस्त कार्यालयमा झण्डा र बीपी कोइरालाको तस्बिर राखेर पार्टी पुनः उठ्ने सन्देश दिएका थिए।
त्यसैले कांग्रेसको सम्पूर्ण संगठन सामान्य अवस्थामा थियो र सबै जना आरामले बसेर देउवामाथिको आक्रमण हेरिरहेका थिए भन्नु तथ्यसम्मत हुँदैन।
त्यो दिन कांग्रेसका नेता, कार्यालय र संरचनाहरू स्वयं आक्रमणको जोखिममा थिए। राज्यको सुरक्षा संयन्त्रसमेत अस्तव्यस्त भएको वातावरणमा पार्टीका कार्यकर्ताले ठूलो भीडसँग प्रत्यक्ष भिडन्त गर्नु थप हिंसाको कारण बन्न सक्थ्यो।
यस कारण एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।
कांग्रेसका कार्यकर्ताले सडकमा प्रतिहिंसा गर्नुपर्थ्यो भन्ने तर्क लोकतान्त्रिक उत्तर होइन।
तर त्यसको अर्को अर्थ पार्टी नेतृत्व र संगठनको कुनै जिम्मेवारी थिएन भन्ने पनि होइन।
पार्टी संगठनको काम निजी सेना बन्नु होइन। तर संकटमा आफ्ना संरचना सक्रिय पार्नु, सूचना संकलन गर्नु, जोखिममा रहेका नेता र कार्यकर्ताको अवस्थाबारे जानकारी लिनु, सुरक्षा निकायसँग समन्वय गर्नु, अस्पताल र उद्धार व्यवस्थामा सहयोग गर्नु तथा देशभरका कार्यकर्तालाई संयम र कानुनी प्रतिरोधको मार्ग देखाउनु उसको राजनीतिक जिम्मेवारी हो।
यही क्षेत्रमा कांग्रेस कमजोर देखियो।
सबैभन्दा असहज तथ्य, संस्थागत निन्दासमेत ढिलो भयो ।
भदौ २५ मा तत्कालीन महामन्त्रीद्वय गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले संयुक्त अपिल जारी गरेका थिए। त्यस अपिलमा देउवामाथि भएको आक्रमणलाई स्पष्ट रूपमा दुःखद र निन्दनीय भन्दै भर्त्सना गरिएको थियो। त्यसै वक्तव्यमा उनीहरूले कांग्रेस पुनर्निर्माण गर्ने, आफ्नै कमजोरीको आत्मसमीक्षा गर्ने र नयाँ पुस्ताको भावना सम्बोधन गर्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेका थिए। त्यसैले “गगन थापाले देउवामाथिको आक्रमणको निन्दासमेत गरेनन्” भन्नु तथ्यगत रूपमा गलत हुन्छ।
तर यहींबाट अर्को अझ गम्भीर प्रश्न सुरु हुन्छ।
त्यसपछि बसेको कांग्रेस केन्द्रीय कार्यसम्पादन समिति बैठकले सभापति देउवामाथि भएको आक्रमण र उनको स्वास्थ्यलाभबारे निर्णयमै उल्लेख नगरेको भन्दै सार्वजनिक आलोचना भयो। त्यसको केही दिनपछि भदौ २९ मा उपसभापति पूर्णबहादुर खड्काले छुट्टै वक्तव्य जारी गर्दै देउवा र आरजुमाथिको आक्रमणलाई अमानवीय र बर्बरतापूर्ण भन्दै निन्दा गरे र स्वास्थ्यलाभको कामना गरे।
यसलाई सामान्य प्रक्रियागत कमजोरी भनेर पन्छाउन कठिन छ।
पार्टी सभापतिमाथि भएको गम्भीर शारीरिक आक्रमणपछि बसेको सर्वोच्च कार्यकारी निकायको बैठकमा त्यही विषय औपचारिक निर्णयको प्राथमिक विषय बन्न नसक्नु संगठनको संवेदनशीलता र संकट व्यवस्थापन क्षमतामाथिको गम्भीर प्रश्न हो।
यहाँ कांग्रेसमाथिको आलोचना उचित देखिन्छ।
यदि पार्टी सभापति नै संकटमा पर्दा पार्टीको संस्थागत प्रतिक्रिया ढिलो, अस्पष्ट वा असंगठित हुन्छ भने सामान्य कार्यकर्ताले आफ्नो संगठनबाट संकटका बेला कस्तो संरक्षण र नेतृत्वको अपेक्षा गर्ने?
कांग्रेसको विधानले महामन्त्रीलाई सामान्य प्रवक्ता मात्र मानेको छैन
गगन थापाको भूमिकाबारे बहस गर्दा उनको पदको वैधानिक प्रकृति हेर्नुपर्छ।
नेपाली कांग्रेसको विधानले महामन्त्रीलाई केवल भाषण गर्ने वा राजनीतिक धारणा सार्वजनिक गर्ने पद बनाएको छैन।
विधानको महामन्त्रीको काम, कर्तव्य र अधिकारसम्बन्धी व्यवस्थामा केन्द्रीय कार्यालय महामन्त्रीको मातहत रहने र महामन्त्रीले त्यसको रेखदेख तथा सञ्चालन गर्ने व्यवस्था छ। त्यस्तै पार्टीका केन्द्रीय निकायका निर्णय कार्यान्वयन गराउने जिम्मेवारी पनि महामन्त्रीकै हुने उल्लेख छ। विधानले महामन्त्रीलाई दैनिक कार्यसञ्चालनमा सभापतिलाई सहयोग गर्ने र महत्त्वपूर्ण विषयमा जानकारी तथा सुझाव दिने जिम्मेवारीसमेत दिएको छ।
त्यसभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा, विधानले पार्टीको संगठन संरचनालाई क्रियाशील र प्रभावकारी बनाउने तथा पार्टीका निकायहरूमा आवश्यक सूचना प्रवाह गर्ने जिम्मेवारी महामन्त्रीलाई दिएको छ। पार्टीका निर्णय तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन र सुपरिवेक्षण गर्ने तथा मातहतका निकायलाई पार्टी निर्णयबारे जानकारी गराई निर्देशन जारी गर्ने अधिकारसमेत महामन्त्रीसँग रहेको देखिन्छ।
यही वैधानिक जिम्मेवारीलाई भदौ २४ को घटनासँग राखेर हेर्दा गगन थापामाथिको प्रश्न केवल भावनात्मक रहँदैन।
यो संस्थागत प्रश्न बन्छ।
त्यस दिन महामन्त्री गगन थापाले के गर्नुपर्थ्यो?
गगन थापा स्वयं राज्यको सुरक्षा प्रमुख थिएनन्। उनीसँग सेना वा प्रहरी परिचालन गर्ने अधिकार थिएन। त्यसैले “गगन थापाले कार्यकर्ता पठाएर देउवालाई बचाउनुपर्थ्यो” भन्ने निष्कर्ष कानुनी र व्यावहारिक दुवै हिसाबले सरलीकृत हुन्छ।
तर महामन्त्रीका रूपमा उनले गर्नुपर्ने राजनीतिक र संगठनात्मक काम प्रशस्त थिए।
उनले सभापति र अन्य जोखिममा रहेका नेताहरूको अवस्थाबारे पार्टीको केन्द्रीय संकट समन्वय प्रणाली सक्रिय गराउन सक्थे।
केन्द्रीय कार्यालय ध्वस्त भए अर्को अस्थायी सम्पर्क केन्द्र बनाउन सकिन्थ्यो।
काठमाडौं, बागमती प्रदेश, जिल्ला समिति, तरुण दल, नेविसंघ तथा अन्य भ्रातृ संस्थाका जिम्मेवार पदाधिकारीलाई सम्पर्क गरी भीडसँग भिड्न होइन, घाइतेको उद्धार, सूचना संकलन, रक्तदान, अस्पताल व्यवस्थापन र शान्ति कायम गर्न परिचालन गर्न सकिन्थ्यो।
राज्यका सुरक्षा निकायसँग सम्पर्क गरेर आफ्नो पार्टी सभापति तथा जोखिममा रहेका नेता र कार्यकर्ताको तत्काल सुरक्षा माग गर्न सकिन्थ्यो।
घटनाकै दिन वा तत्कालपछि पार्टीका तर्फबाट औपचारिक संकट कक्ष सञ्चालन भएको सार्वजनिक जानकारी दिन सकिन्थ्यो।
सभापतिमाथिको आक्रमणको निष्पक्ष अनुसन्धान माग्दै पार्टीको संस्थागत धारणा तत्काल ल्याउन सकिन्थ्यो।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, देशभर छरिएका कांग्रेस कार्यकर्तालाई कुनै प्रतिहिंसा नगर्नु, तर घाइते र संकटमा परेकालाई सहयोग गर्नु भन्ने स्पष्ट निर्देशन दिन सकिन्थ्यो।
यस्ता काम राजनीतिक दलको निजी सुरक्षा सेना बनाउने काम होइनन्। यी त संकटमा संगठन चलाउने आधारभूत काम हुन्।
त्यही कारण महामन्त्रीको जिम्मेवारीबारे प्रश्न उठाउनु अनुचित होइन।
गगनको वक्तव्य थियो, तर के त्यो पर्याप्त संगठनात्मक नेतृत्व थियो?
निष्पक्षताका लागि फेरि भन्नुपर्छ, गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले भदौ २५ मै देउवामाथिको आक्रमणको निन्दा गरेका थिए। उनीहरूले हिंसा, आगजनी र विध्वंसको आलोचना गर्दै पार्टीलाई नयाँ ढंगले निर्माण गर्ने सार्वजनिक प्रतिबद्धता पनि गरेका थिए।
तर राजनीतिक नेतृत्वको मूल्यांकन वक्तव्यबाट मात्र हुँदैन।
विशेष गरी महामन्त्रीको हकमा प्रश्न यो हुन्छ कि उनले संगठन चलाए कि केवल राजनीतिक सन्देश दिए?
भदौ २४ जस्तो असाधारण संकटमा कांग्रेसका हजारौँ कार्यकर्ताले के गर्ने, कसलाई सम्पर्क गर्ने, घाइतेको अवस्था कहाँ बुझ्ने, जिल्लाले केन्द्रसँग कसरी सम्पर्क गर्ने, जोखिममा रहेका नेताको सुरक्षा कसरी माग्ने भन्ने स्पष्ट कमाण्ड संरचना सार्वजनिक रूपमा देखिएन।
यही ठाउँमा गगन थापामाथि आलोचना बलियो हुन्छ।
किनकि पार्टीको विधानले नै संगठनलाई क्रियाशील र प्रभावकारी बनाउने तथा मातहत संरचनामा सूचना र निर्देशन प्रवाह गर्ने जिम्मेवारी महामन्त्रीलाई दिएको छ।
यदि सामान्य समयमा महामन्त्री संगठनको पुनर्गठनको श्रेय लिन चाहन्छ भने असामान्य समयमा संगठन निष्क्रिय हुँदा त्यसको जिम्मेवारीबाट पूर्ण रूपमा अलग रहन पनि मिल्दैन।
सभापति अस्पतालमा, नेतृत्व परिवर्तनको बहस
गगन थापामाथिको सबैभन्दा राजनीतिक आलोचना यही बिन्दुबाट सुरु हुन्छ।
भदौ २४ मा देउवा हिंसात्मक आक्रमणमा परे। त्यसपछि उनी उपचारमा रहे। यही परिवेशमा गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले पार्टी पुनर्गठन र नेतृत्व परिवर्तनलाई राजनीतिक एजेन्डा बनाए।
गगनले पछि कांग्रेसको अहिलेको नेतृत्व संरचना बदल्नुपर्ने, विशेष वा नियमित महाधिवेशनमार्फत नयाँ नेतृत्व चयन गर्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक रूपमा अघि सारे। कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा उनले भदौ २३ र २४ पछि परिस्थिति बदलिएको र पुरानै ढंगले पार्टी चल्न नसक्ने तर्क गरेका थिए। उनले असफलताको जिम्मेवारी देउवाको मात्र नभई आफूहरूसहित सबैको भएको पनि स्वीकारेका थिए।
राजनीतिक रूपमा यो माग अनुचित थिएन।
जेन जी आन्दोलनले पुरानो नेतृत्व शैलीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको थियो। कांग्रेस आफैंले पनि आत्मसमीक्षाको आवश्यकता स्वीकारेको थियो। त्यसैले नेतृत्व परिवर्तन, महाधिवेशन र पार्टी पुनर्गठनको प्रश्न उठाउनु लोकतान्त्रिक अधिकार मात्र नभई आवश्यक बहस पनि थियो।
तर के उठाउने भन्ने प्रश्न जति महत्त्वपूर्ण हुन्छ, कहिले र कसरी उठाउने भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यही ठाउँमा गगनको राजनीतिक निर्णय आलोचनाबाट मुक्त रहँदैन।
पहिले घाइते सभापति, त्यसपछि उत्तराधिकारको प्रश्न हुन सक्दैनथ्यो?
राजनीतिमा संवेदनशीलता पनि नेतृत्वको गुण हो।
देउवाको नेतृत्व परिवर्तन गर्नुपर्ने तर्क बलियो हुन सक्छ। उनले लामो समय पार्टी चलाएका थिए। कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरणको माग नयाँ थिएन। गगन आफैं वर्षौंदेखि नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा थिए।
तर एउटा पार्टीको सभापति हिंसात्मक आक्रमणमा परेर उपचार गराइरहेको अवस्थामा पार्टी नेतृत्वले पहिले उसको स्वास्थ्य, घटनाको अनुसन्धान, संगठनको पुनर्स्थापना र कार्यकर्ताको मनोबललाई प्राथमिकता दिएको भए के कांग्रेस राजनीतिक रूपमा कमजोर हुन्थ्यो?
सम्भवतः हुँदैनथ्यो।
बरु त्यसपछि नेतृत्व परिवर्तनको बहस उठाइएको भए गगन थापाको नैतिक आधार अझ बलियो हुन सक्थ्यो।
त्यसको सट्टा देउवा उपचारमै रहेका बेला विशेष महाधिवेशन र नेतृत्व परिवर्तनको मुद्दा तीव्र बनेपछि संस्थापन पक्षले गगन र विश्वप्रकाशमाथि असंवेदनशील भएको आरोप लगायो। कान्तिपुरले समेत त्यस समय संस्थापन पक्षबाट “आक्रमणमा परेर अस्पतालमा रहेका सभापतिलाई फर्किन नदिँदै नेतृत्व परिवर्तनको कुरा किन?” भन्ने प्रश्न उठेको उल्लेख गरेको थियो। गगनले त्यसको जवाफमा भदौ २३ र २४ अघिको नेपाल र पछिको नेपाल एउटै नभएको र आफूहरूले सभापतिसँग समेत कुरा गरेको बताएका थिए।
गगनको राजनीतिक तर्क बुझ्न सकिन्छ।
तर आलोचनाको ठाउँ पनि त्यत्तिकै स्पष्ट छ।
राजनीतिक परिवर्तनको आवश्यकता र मानवीय संवेदनशीलता परस्पर विरोधी हुनु आवश्यक थिएन।
उनले देउवाको उपचार र न्यायका लागि पहिलो पंक्तिमा उभिएर त्यसपछि नेतृत्व परिवर्तनको एजेन्डा अघि सारेको भए उनको सुधारवादी राजनीति अझ विश्वसनीय देखिन सक्थ्यो।
पार्टी सभापति कमजोर हुनेबित्तिकै उत्तराधिकारको राजनीति सुरु भएको देखियो कि?
राजनीतिमा दृश्यको ठूलो अर्थ हुन्छ।
भदौ २४ मा देउवा शारीरिक रूपमा कमजोर भए।
त्यसपछि उनी सार्वजनिक जीवनबाट केही समय टाढा रहे।
त्यसैबीच पार्टीको भावी नेतृत्व र विशेष महाधिवेशनको बहस तीव्र भयो।
यस समयक्रमले देउवा पक्षलाई एउटा शक्तिशाली राजनीतिक कथा निर्माण गर्ने अवसर दियो।
त्यो कथा थियो, “सभापति कुटिँदा संगठन बोलेन, तर उनको कुर्सी खाली गराउन नेतृत्व तुरुन्त सक्रिय भयो।”
यो वाक्य पूर्ण तथ्य होइन, किनकि महामन्त्रीद्वयले भदौ २५ मै आक्रमणको निन्दा गरेका थिए।
तर कांग्रेसको औपचारिक कार्यसम्पादन समितिको प्रारम्भिक निर्णयमै देउवामाथिको आक्रमण उल्लेख नहुनु र पछि छुट्टै वक्तव्यबाट त्यसलाई सम्बोधन गर्नुपर्नुले त्यस्तो राजनीतिक धारणा जन्मिन पर्याप्त आधार दियो।
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ वास्तविकताजत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, नेतृत्वले कस्तो सन्देश दियो भन्ने।
त्यो सन्देश व्यवस्थापनमा कांग्रेस असफल भयो।
तरुण दल र नेविसंघको प्रश्न पनि यहीँ जोडिन्छ
कांग्रेसले दशकौँदेखि तरुण दल र नेविसंघलाई आफ्नो राजनीतिक शक्ति र सडक उपस्थितिको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ।
तर संकटका बेला भ्रातृ संस्थाको भूमिका भिडन्त गर्नु होइन।
यदि कुनै नेता वा कार्यकर्तामाथि हिंसा हुन्छ भने तिनको जिम्मेवारी उद्धार, उपचार, तथ्य संकलन, शान्तिपूर्ण राजनीतिक प्रतिवाद, रक्तदान, राहत र कानुनी सहायता जस्ता काममा देखिनुपर्छ।
भदौ २४ पछि कांग्रेसले आफ्ना भ्रातृ संगठनलाई त्यस्तो संगठित मानवीय र राजनीतिक अभियानमा तत्काल परिचालन गरेको स्पष्ट र प्रभावशाली दृश्य सार्वजनिक रूपमा बनेन।
यही कमजोरीले अर्को प्रश्न जन्माउँछ।
यदि हजारौँ सदस्य भएका संगठनहरू पार्टीको संकटमा संस्थागत रूपमा काम गर्न सक्दैनन् भने तिनको अस्तित्व केवल अधिवेशन, गुट र शक्ति प्रदर्शनका लागि हो कि पार्टी र समाजका वास्तविक संकटका लागि पनि?
यो प्रश्न गगन थापा एक्लैमाथि होइन। तत्कालीन सम्पूर्ण पदाधिकारी, केन्द्रीय समिति, प्रदेश समिति, जिल्ला नेतृत्व, तरुण दल र नेविसंघ सबैमाथि जान्छ।
देउवा स्वयं पनि जिम्मेवारीबाट मुक्त हुँदैनन्
यो लेखको आलोचना केवल गगन थापातिर केन्द्रित गरेर देउवालाई निर्दोष बनाउनु पनि गलत हुन्छ।
देउवा वर्षौंदेखि पार्टीका शक्तिशाली सभापति थिए। पार्टी संगठन कस्तो बन्यो, पदाधिकारीले कति स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न पाए, भ्रातृ संस्था कति संस्थागत भए, निर्णय प्रणाली कति व्यक्तिकेन्द्रित बन्यो भन्ने जिम्मेवारी स्वयं सभापतिमा पनि जान्छ।
कुनै संगठन यस्तो अवस्थामा पुग्छ कि शीर्ष नेता संकटमा पर्दा त्यो स्वतः चल्न सक्दैन भने त्यो समस्या संकटको दिन मात्र जन्मिएको हुँदैन।
त्यो वर्षौँको संगठनात्मक संस्कृतिको परिणाम हुन्छ।
त्यसैले भदौ २४ मा कांग्रेस संगठन कमजोर देखिनुको एउटा कारण स्वयं देउवाको नेतृत्वमा विकसित भएको अत्यधिक नेतृत्वकेन्द्रित संरचना पनि हुन सक्छ भन्ने विश्लेषण असंगत हुँदैन।
एक जना व्यक्तिको वरिपरि अत्यधिक केन्द्रित पार्टीमा त्यो व्यक्ति अचानक निष्क्रिय हुँदा संस्थागत रिक्तता देखिनु स्वाभाविक हुन्छ।
गगन र विश्वप्रकाशले पार्टी पुनर्निर्माण र आफ्नै विगतको अपर्याप्त हस्तक्षेपबारे आत्मालोचना गर्नुको अर्थ पनि यही समस्याको स्वीकारोक्तिका रूपमा पढ्न सकिन्छ।
त्यसो भए गगन थापाको वास्तविक जिम्मेवारी के थियो?
गगनको जिम्मेवारी देउवाको घर अगाडि कार्यकर्ता लगेर भिडन्त गराउनु थिएन।
उनको जिम्मेवारी त्योभन्दा ठूलो थियो।
उनी महामन्त्री थिए।
उनले संगठनलाई दिशाहीन हुनबाट जोगाउनुपर्थ्यो।
उनले सभापति घाइते हुँदा मानवीय संवेदनशीलताको नेतृत्व गर्नुपर्थ्यो।
उनले राज्यसँग स्पष्ट जवाफ माग्नुपर्थ्यो।
उनले पार्टी संरचनालाई राहत, उद्धार, समन्वय र शान्तिका लागि सक्रिय बनाउनुपर्थ्यो।
उनले भ्रातृ संस्थालाई प्रतिशोधबाट रोक्दै संगठनात्मक सेवामा परिचालन गर्नुपर्थ्यो।
उनले केन्द्रीय कार्यसम्पादन समितिको पहिलो औपचारिक निर्णयमै सभापतिमाथिको हिंसालाई प्रमुख विषय बनाउन पहल गर्नुपर्थ्यो।
त्यसपछि मात्रै उनले पार्टी नेतृत्व परिवर्तनको प्रश्नलाई नयाँ राजनीतिक अध्यायका रूपमा अघि सारेको भए आलोचकका लागि प्रश्न गर्ने ठाउँ धेरै कम रहन्थ्यो।
यही हो गगन थापामाथि गर्न सकिने सबैभन्दा तथ्यमा आधारित आलोचना।
सबैभन्दा ठूलो असफलता गगनको मात्र होइन, कांग्रेस संस्कृतिको थियो
भदौ २४ को घटनालाई गगन बनाम देउवाको निजी संघर्षमा सीमित गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन।
त्यो दिन कांग्रेसको पुरानो संगठनात्मक रोग बाहिर आयो।
पार्टीमा संरचना धेरै थिए तर संकटको कमाण्ड अस्पष्ट थियो।
पदाधिकारी धेरै थिए तर जिम्मेवारीको दृश्य कमजोर थियो।
भ्रातृ संस्था धेरै थिए तर मानवीय संकटमा तिनको संगठित भूमिका प्रस्ट देखिएन।
केन्द्रीय नेतृत्व ठूलो थियो तर पार्टी सभापतिमाथिको आक्रमणपछि औपचारिक संस्थागत प्रतिक्रिया समेत विवादमा पर्यो।
त्यसैले समस्या “कार्यकर्ता देउवालाई बचाउन किन गएनन्?” मात्र होइन।
ठूलो प्रश्न हो, कांग्रेसले दशकौँमा निर्माण गरेको संगठन संकटको केही घण्टामा किन लगभग अर्थहीन देखियो?
यदि संगठन केवल निर्वाचनको टिकट, सत्ता, नियुक्ति, महाधिवेशन प्रतिनिधि र गुट निर्माणका बेला सक्रिय हुन्छ तर आफ्नै नेतृत्व र कार्यकर्ता संकटमा पर्दा समन्वय गर्न सक्दैन भने त्यो संगठनको संख्या ठूलो भए पनि संस्थागत क्षमता कमजोर हुन्छ।
भदौ २४ ले देउवालाई मात्र होइन, गगनलाई पनि परीक्षण गरेको थियो
शेरबहादुर देउवा भदौ २४ मा शारीरिक आक्रमणको शिकार भए।
गगन थापा त्यही दिन अर्को प्रकारको परीक्षामा थिए।
त्यो परीक्षा थियो नेतृत्वको।
भविष्यको नेतृत्व दाबी गर्ने व्यक्तिले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वी संकटमा पर्दा कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुरा राजनीतिक चरित्रको महत्त्वपूर्ण मापन हो।
प्रतिद्वन्द्वी कमजोर हुँदा उसको कुर्सीतर्फ दौडिन सजिलो हुन्छ।
प्रतिद्वन्द्वी कमजोर हुँदा पहिले उसको अधिकार, सुरक्षा र सम्मानको रक्षा गरेर त्यसपछि राजनीतिक प्रतिस्पर्धा गर्नु कठिन हुन्छ।
लोकतान्त्रिक नेतृत्वको उच्च रूप दोस्रो हो।
गगनले हिंसाको निन्दा गरे। आत्मसमीक्षा गरे। पार्टी परिवर्तनको बहस उठाए। यी उनका पक्षमा जाने तथ्य हुन्।
तर पार्टी संगठनको तत्कालीन परिचालन, घाइते सभापतिप्रतिको संस्थागत संवेदनशीलता र नेतृत्व परिवर्तनको समय छनोटका विषयमा उनी आलोचनाभन्दा माथि छैनन्।
विधानले दिएको महामन्त्रीको जिम्मेवारी हेर्दा उनी केवल घटनाको टिप्पणीकार बन्न मिल्ने पदमा थिएनन्। उनी पार्टी संगठन सञ्चालन गर्ने प्रमुख पदाधिकारीमध्ये एक थिए।
त्यसैले संगठन कमजोर देखियो भने प्रश्न उनीसम्म पनि पुग्छ।
निष्कर्ष
भदौ २४ को सबैभन्दा दुःखद दृश्य शेरबहादुर देउवामाथिको हिंसा थियो।
तर राजनीतिक दृष्टिले त्यस दिनको अर्को उत्तिकै महत्त्वपूर्ण दृश्य अदृश्य थियो।
त्यो थियो नेपाली कांग्रेसको संगठनात्मक अनुपस्थिति।
राज्यले देउवालाई समयमै पर्याप्त सुरक्षा दिन नसकेको प्रश्न राज्यसँग सोधिनुपर्छ।
तर कांग्रेसले आफ्नै सभापतिमाथि संकट आउँदा किन तत्काल, संगठित, संवेदनशील र प्रभावकारी संस्थागत प्रतिक्रिया दिन सकेन भन्ने प्रश्न कांग्रेससँग सोधिनुपर्छ।
त्यस प्रश्नको उत्तर केवल देउवा, गगन, विश्वप्रकाश, पूर्णबहादुर, तरुण दल वा नेविसंघमध्ये एउटालाई दोष दिएर पूरा हुँदैन।
तर पदअनुसार जिम्मेवारी फरक हुन्छ।
महामन्त्रीका रूपमा गगन थापाको जिम्मेवारी सामान्य कार्यकर्ताको भन्दा ठूलो थियो। विधानले नै उनलाई केन्द्रीय कार्यालय सञ्चालन, सभापतिलाई सहयोग, संगठनलाई क्रियाशील र प्रभावकारी बनाउने, सूचना प्रवाह गर्ने, निर्णय कार्यान्वयन गर्ने र मातहतका निकायलाई निर्देशन दिने जिम्मेवारी दिएको थियो।
त्यसैले इतिहासले गगन थापालाई केवल “पुरानो नेतृत्व बदल्ने नेता” भनेर मात्र मूल्यांकन गर्ने छैन।
इतिहासले यो पनि सोध्नेछ।
जब उनको आफ्नै पार्टीका सभापति हिंसाको शिकार भए, त्यो कठिन घडीमा महामन्त्री गगन थापाले संगठनलाई कति प्रभावकारी रूपमा सम्हाले?
जब पार्टीलाई एकताको सबैभन्दा बढी आवश्यकता थियो, उनले एकता र रूपान्तरणबीच सही क्रम मिलाउन सके कि सकेनन्?
र जब एउटा घाइते सभापतिको उपचारसँगै नेतृत्व परिवर्तनको बहस सुरु भयो, त्यो राजनीतिक साहस थियो कि समय छनोटमा भएको गम्भीर राजनीतिक असंवेदनशीलता?
यी प्रश्नको अन्तिम फैसला कुनै गुटले होइन, समयले गर्नेछ।
तर एउटा निष्कर्ष अहिले नै निकाल्न सकिन्छ
भदौ २४ शेरबहादुर देउवाको व्यक्तिगत दुर्घटना मात्र थिएन। त्यो नेपाली कांग्रेसको संगठनात्मक चरित्रको परीक्षा थियो। त्यो परीक्षामा पुरानो नेतृत्व मात्र होइन, आफूलाई नयाँ नेतृत्वको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्ने पुस्तासमेत पूर्ण रूपमा उत्तीर्ण देखिएन।
र सम्भवतः नेपाली कांग्रेसले भदौ २४ बाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो।