​मानव स्वास्थ्यको इतिहासमा मधुमेह सबैभन्दा बढी अध्ययन गरिएको तर सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा धेरै भ्रम फैलाइएको गैरसरुवा रोग हो। पछिल्लो समय भारत तथा नेपालका सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूमा केही व्यक्तिहरूले २४ देखि ७२ घण्टा वा केही महिनामा मधुमेह “सदाका लागि जरैदेखि निको हुन्छ” भन्दै गरेका भ्रामक दाबीहरू व्यापक रूपमा फैलिएका छन्। बिरामीको मानसिक पीडा, डर र निराशालाई उपयोग गरेर व्यापार गर्ने यस्ता दाबीहरूको पछाडिको वैज्ञानिक यथार्थ बुझ्न अत्यन्त आवश्यक छ।

​भ्रामक दाबीहरू र तिनको वास्तविकता:

​सामाजिक सञ्जालमा केही व्यक्तिहरूले काँचो फलफूल र तरकारीको विशेष आहार (DIP Diet) बाट टाइप १ र टाइप २ दुवै मधुमेह ७२ घण्टामा पूर्ण निको हुने दाबी गर्छन्। यस्ता दाबी गर्ने अधिकांश व्यक्तिहरू एलोपेथिक चिकित्सक होइनन् र भारतका स्वास्थ्य निकाय तथा विज्ञापन मापदण्ड परिषद् (ASCI) ले यस्ता गतिविधिलाई भ्रामक र गैरकानुनी ठहर गरिसकेका छन्।
​त्यस्तै अर्को ठूलो भ्रम “कलेजो सफा (Liver Detox)” गरेर मधुमेह सदाका लागि हटाउन सकिन्छ भन्ने हो। बजारमा पाइने डिटक्स जुस, चिया वा घरेलु झोलले मधुमेह जरैदेखि हटाउन सक्दैनन्। स्वस्थ कलेजोले आफ्ना विषाक्त पदार्थहरू आफैँ बाहिर निकाल्ने क्षमता राख्छ, यसका लागि कुनै बाह्य ‘सफाइ उत्पादन’ आवश्यक पर्दैन। यस्ता अप्रमाणित धूलो वा काँढाको सेवनले उल्टै कलेजो र मिर्गौला फेल हुने गम्भीर जोखिम निम्त्याउँछ।

​षड्यन्त्र सिद्धान्त र मार्केटिङ रणनीति:

​यस्ता नक्कली उपचार बेच्नेहरूले प्रयोग गर्ने सबैभन्दा ठूलो हतकन्डा “औषधि कम्पनीहरूले मेरो अन्तर्वार्ता वा रहस्य मेटाउन खोज्दैछन्” भन्ने हौवा फैलाउनु हो। आफूलाई जनताको मुक्तिदाता र ठूला औषधि उद्योगलाई शत्रु देखाएर मानिसहरूको सहानुभूति जित्ने यो पुरानो मनोविज्ञान हो।

​पछिल्लो समय आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र डीपफेक प्रविधिको दुरुपयोग गरी वरिष्ठ चिकित्सक वा पत्रकारहरूको भिडियोमा आवाज बदलेर नक्कली औषधिको विज्ञापन गर्ने गिरोह सक्रिय छन्। यदि कसैले साँच्चै मधुमेह सदाका लागि निको पार्ने सूत्र पत्ता लगाएको भए त्यो अन्तर्राष्ट्रिय मेडिकल जर्नलमा प्रकाशित हुन्थ्यो र उसले नोबेल पुरस्कार पाउँथ्यो, सामाजिक सञ्जालमा रोइकराई गरेर गोप्य उत्पादन बेच्नु पर्ने थिएन।

​चिकित्सा विज्ञान के भन्छ?

​चिकित्सा विज्ञानले मधुमेहलाई प्रस्ट रूपमा वर्गीकरण गरेको छ:

​टाइप १ मधुमेह:

यो शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीले आफ्नै प्यान्क्रियाजका बिटा कोषहरू नष्ट गर्दा हुने अटोइम्युन अवस्था हो। यसमा शरीरले इन्सुलिन बनाउन सक्दैन। यसलाई कुनै पनि आहार वा घरेलु उपायले निको पार्न सकिँदैन, बिरामीलाई जीवनभर बाहिरबाट इन्सुलिन लिनु अनिवार्य हुन्छ।

​टाइप २ मधुमेह:

यसमा शरीरले इन्सुलिन बनाए तापनि कोषहरूले त्यसको सही सदुपयोग गर्न सक्दैनन् (इन्सुलिन प्रतिरोधात्मकता)। यो मुख्यतया मोटोपना, निष्क्रिय जीवनशैली र आनुवंशिक कारणले हुन्छ।
​वैज्ञानिक खोज र रेमिसन (Remission)

​आधुनिक चिकित्सा अनुसन्धान (जस्तै DiRECT Study) ले प्रमाणित गरेको छ कि टाइप २ मधुमेह लागेको सुरुवाती वर्षहरूमा १० देखि १५ किलोसम्म तौल घटाउन सकेमा कलेजो र प्यान्क्रियाजमा जमेको बोसो हट्छ। यसबाट इन्सुलिन कार्यक्षमता सुधार भई बिरामी बिना औषधि सामान्य सुगर स्तरमा रहन सक्छन्।

​यस अवस्थालाई चिकित्सा भाषामा “रेमिसन (Remission)” भनिन्छ, जसको अर्थ रोग नियन्त्रणमा रहनु हो। तर यसलाई एकपटकको उपचारबाट जीवनभरका लागि जरैदेखि उन्मुलन भएको मान्न सकिँदैन; पुरानै अस्वस्थ खानपान र अल्छी जीवनशैलीमा फर्किएमा मधुमेह तुरुन्तै पुनः बल्झिन्छ।

​यसर्थ, सामाजिक सञ्जालका जादुई दाबीको भर परेर चिकित्सकको सल्लाह बिना औषधि वा इन्सुलिन रोक्नु ज्यान जोखिममा पार्ने कदम हो। सन्तुलित आहार, तौल नियन्त्रण, दैनिक शारीरिक व्यायाम र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नै मधुमेह व्यवस्थापनको एक मात्र वैज्ञानिक र सुरक्षित मार्ग हो।