नेपालमा कुनै धार्मिक व्यक्तित्वको जन्मोत्सव मनाइनु आफैँमा असामान्य विषय होइन। नेपाल बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुताको लामो परम्परा भएको देश हो। तर २०२६ जुलाई ६ मा नागार्जुन नगरपालिका २ स्थित नामग्याल विद्यालय परिसरमा आयोजित १४औँ दलाई लामाको ९१औँ जन्मोत्सव सामान्य धार्मिक समारोहको सीमाभित्र मात्रै रहेन। यसले संसददेखि राजनीतिक दल, पूर्वकूटनीतिज्ञ, सञ्चारमाध्यम र राष्ट्रवादी युवा पङ्क्तिसम्म एउटा प्रश्न उठायो, आखिर एउटा जन्मोत्सव किन नेपालको परराष्ट्र नीति, राष्ट्रिय स्वाधीनता र सार्वभौमसत्तासँग जोडिएको बहस बन्न पुग्यो?

यसको उत्तर दलाई लामा भन्ने व्यक्तिको धार्मिक परिचयमा मात्र खोजेर भेटिँदैन। यसको मूल कारण नेपाल, चीन, तिब्बत र विश्व शक्तिहरूबीच जोडिएको संवेदनशील भूराजनीति (Geopolitics) हो।

जन्मोत्सव थियो, तर सामान्य जन्मोत्सव थिएन

आयोजक पक्ष अर्थात् नेपालस्थित तिब्बत कार्यालयको विवरणअनुसार कार्यक्रममा तिब्बती समुदाय, हिमाली समुदायका प्रतिनिधि तथा अन्तर्राष्ट्रिय पाहुनासहित करिब ७०० जना सहभागी थिए। विभिन्न देशका दूतावासका प्रतिनिधि, संयुक्त राष्ट्र शरणार्थीसम्बन्धी निकायका अधिकारी, मानवअधिकारसँग सम्बन्धित प्रतिनिधि र तिब्बती संस्थाका वर्तमान तथा पूर्व पदाधिकारीसमेत सहभागी भएको आयोजककै विवरणमा उल्लेख छ।

यही बिन्दुबाट प्रश्न सुरु हुन्छ।

यदि कार्यक्रम विशुद्ध धार्मिक तथा सांस्कृतिक थियो भने विदेशी कूटनीतिक प्रतिनिधिहरूको उल्लेख्य उपस्थितिलाई कसरी बुझ्ने? उनीहरू व्यक्तिगत हैसियतमा गएका थिए कि आफ्नो कूटनीतिक भूमिकासँग जोडिएको उपस्थितिका रूपमा? कार्यक्रममा उनीहरूको सहभागिताले नेपाल सरकारको घोषित परराष्ट्र नीतिमा कुनै अर्थ राख्थ्यो कि राख्दैनथ्यो?

यिनै प्रश्नले जन्मोत्सवलाई एउटा सामान्य धार्मिक समाचारबाट राष्ट्रिय बहसमा परिवर्तन गरिदियो।

यहाँ एउटा तथ्य भने स्पष्ट गर्न आवश्यक छ। सार्वजनिक चर्चामा भारतका विशिष्ट व्यक्तिहरूको बाक्लो उपस्थिति भएको दाबी पनि सुनिएको छ। तर उपलब्ध प्रमुख समाचार विवरणहरूले काठमाडौंको उक्त कार्यक्रममा भारतीय प्रतिनिधिको बाहुल्य पुष्टि गर्दैनन्। आलोचना विशेष गरी अमेरिका, फ्रान्स, अस्ट्रेलिया र युरोपेली संघका कूटनीतिक प्रतिनिधिको उपस्थितिलाई लिएर भएको देखिन्छ। त्यसैले पुष्टि नभएको विवरणलाई तथ्यका रूपमा होइन, सार्वजनिक चर्चामा आएको दाबीका रूपमा मात्र लिनु उचित हुन्छ।

दलाई लामा किन नेपालका लागि संवेदनशील विषय हुन्?

दलाई लामा विश्वका धेरै भागमा बौद्ध आध्यात्मिक गुरु, शान्ति र करुणाका प्रवक्ताका रूपमा परिचित छन्। तर चीनले उनलाई केवल धार्मिक गुरुका रूपमा हेर्दैन। तिब्बतको राजनीतिक प्रश्नसँग उनको ऐतिहासिक सम्बन्ध भएकाले चीनका लागि उनको नाम र गतिविधि अत्यन्त संवेदनशील विषय हो।

नेपालले लामो समयदेखि एक चीन नीति (One China Policy) तथा पछिल्ला सरकारी अभिव्यक्तिमा एक चीन सिद्धान्त (One China Principle) प्रति प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएको छ। २०२६ जुन १५ मा नेपालका परराष्ट्रमन्त्रीको चीन भ्रमणका क्रममा पनि नेपाली पक्षले नेपाली भूमि चीनविरुद्ध कुनै गतिविधिका लागि प्रयोग हुन नदिने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याएको थियो।

त्यसको केही सातापछि काठमाडौंमा दलाई लामासम्बन्धी समारोहमा विदेशी कूटनीतिज्ञहरूको उपस्थिति देखिएपछि प्रश्न अझ चर्कियो।

यसैले विवाद केवल केक काटियो कि पूजा गरियो भन्ने विषय थिएन। मुख्य प्रश्न राज्यले आफ्नो घोषित विदेश नीति र व्यवहारबीच समानता कायम गरेको छ कि छैन भन्ने थियो।

विदेशी उपस्थितिले किन शङ्का जन्मायो?

कुनै विदेशी कूटनीतिज्ञ धार्मिक वा सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी हुँदैमा त्यसलाई स्वतः विदेशी हस्तक्षेप भन्न मिल्दैन। हस्तक्षेप भन्नका लागि कुनै देशको आन्तरिक निर्णय प्रक्रियामा दबाब, निर्देशन वा अनुचित प्रभाव परेको प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

तर कूटनीतिमा प्रतीकको पनि ठूलो अर्थ हुन्छ।

विशेष गरी चीनले अत्यन्त संवेदनशील मान्ने तिब्बतसम्बन्धी कार्यक्रममा शक्तिशाली देशका कूटनीतिक प्रतिनिधिहरू एउटै स्थानमा देखिँदा त्यसले स्वाभाविक रूपमा राजनीतिक सङ्केत (Political Signal) को व्याख्या निम्त्याउँछ। यही कारण पूर्वप्रधानमन्त्री, सांसद, पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री र चीनका लागि काम गरिसकेका सात पूर्व नेपाली राजदूतले समेत प्रश्न उठाए। उनीहरूले यस्तो गतिविधिले नेपालको कूटनीतिक सन्तुलन र चीनसँगको सम्बन्धमा असर पर्न सक्ने चिन्ता सार्वजनिक गरे।

त्यसैले राष्ट्रवादी युवाले उठाएको प्रश्नलाई केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया भनेर पन्छाउन पनि मिल्दैन। एउटा सार्वभौम राष्ट्रको राजधानीमा अत्यन्त संवेदनशील अन्तर्राष्ट्रिय विषयसँग जोडिएको कार्यक्रममा विदेशी कूटनीतिक उपस्थिति हुँदा सरकारसँग स्पष्ट जवाफ माग्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो।

तर त्यसैगरी प्रमाणबिना सम्पूर्ण घटनालाई विदेशी षड्यन्त्र घोषणा गर्नु पनि विश्लेषण होइन। उपस्थितिको तथ्य र हस्तक्षेपको प्रमाण दुई फरक कुरा हुन्।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौती, दुई छिमेकीभन्दा ठूलो आफ्नै निर्णय क्षमता

नेपालको राष्ट्रिय हित चीनलाई खुसी बनाउनु मात्र होइन। भारत, अमेरिका वा अन्य कुनै शक्तिलाई खुसी बनाउनु पनि होइन।

नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले नै राष्ट्रिय विदेश नीतिको प्रमुख उद्देश्यका रूपमा सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय हितको रक्षा उल्लेख गरेको छ।

त्यसैले वास्तविक स्वाधीन परराष्ट्र नीति भनेको कुनै एउटा शक्तिको संवेदनशीलताको नाममा नेपालले आफ्नो निर्णय क्षमता गुमाउनु पनि होइन, अर्को शक्तिको रणनीतिक स्वार्थका लागि नेपालको भूमि प्रयोग हुन दिनु पनि होइन।

यही सन्तुलन नेपालका लागि कठिन छ।

उत्तरमा चीन छ। दक्षिणमा भारत छ। विश्व शक्तिहरूबीच प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ। तिब्बतको विषय धार्मिक, मानवीय, राजनीतिक र सुरक्षा पक्षसँग एकैपटक जोडिएको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालका साना प्रशासनिक निर्णयले समेत ठूलो कूटनीतिक अर्थ लिन सक्छन्।

त्यसैले सार्वभौमसत्ता केवल सीमाको रक्षा होइन। आफ्नो भूमिमा के हुन्छ, किन हुन्छ र कसको जिम्मेवारीमा हुन्छ भन्ने निर्णय पारदर्शी रूपमा आफैँ गर्न सक्ने क्षमता पनि सार्वभौमसत्ताको अभ्यास हो।

सरकारको अस्पष्टताले विवाद बढायो

कार्यक्रमपछि परराष्ट्र मन्त्रालयले नेपाल एक चीन नीतिप्रति प्रतिबद्ध रहेको र नेपालको भूमि कुनै छिमेकी वा मित्रराष्ट्रको हितविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने स्थापित नीति परिवर्तन नभएको जनाएको थियो।

तर प्रश्न यहीँ समाप्त भएन।

जनताले सोधेको विषय नीति के हो भन्ने मात्र थिएन। नीति कार्यान्वयन कसरी भयो भन्ने थियो।

कार्यक्रमका लागि अनुमति कसरी दिइयो? त्यसको स्वरूपबारे सरकारलाई पहिले जानकारी थियो कि थिएन? विदेशी कूटनीतिज्ञहरूको सहभागिताबारे सम्बन्धित निकाय जानकार थिए कि थिएनन्? कुन हदसम्म धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई अनुमति दिइएको थियो? कुन गतिविधि राजनीतिक मानिने थियो?

यी विषयमा प्रारम्भदेखि एउटै स्पष्ट सरकारी व्याख्या आएको भए विवाद सम्भवतः यति ठूलो हुने थिएन।

रोचक पक्ष के छ भने आयोजकको आफ्नै विवरणले स्थानीय सुरक्षा निकायले केही सीमा तोकेको देखाउँछ। तिब्बती राष्ट्रिय गान गाउन नदिइएको र निर्वासित तिब्बती राजनीतिक निकायका वक्तव्य पढ्न तथा वितरण गर्न रोक लगाइएको आयोजक पक्षले जनाएको छ।

यसबाट सरकार पूर्ण रूपमा निष्क्रिय थियो भन्ने निष्कर्ष पनि मिल्दैन। बरु राज्यले धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम र राजनीतिक अभिव्यक्तिबीच सीमा कोर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।

यही तथ्य बहसमा छुट्नु हुँदैन।

धर्म, मानवअधिकार र राजनीति छुट्याउन किन कठिन भयो?

कुनै व्यक्तिको जन्मदिन मनाउनु धार्मिक स्वतन्त्रताको विषय हुन सक्छ। निर्वासित समुदायले आफ्नो संस्कृति संरक्षण गर्नु मानवीय अधिकारको विषय हुन सक्छ। तर त्यही कार्यक्रममा राजनीतिक संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक प्रतिनिधि र तिब्बतको राजनीतिक इतिहाससँग सम्बन्धित प्रतीकहरू जोडिँदा धार्मिक कार्यक्रम र राजनीतिक सङ्केतबीचको सीमा धमिलो हुन्छ।

नेपालजस्तो संवेदनशील भौगोलिक अवस्थाको देशले यही सीमालाई विवेकपूर्वक निर्धारण गर्नुपर्छ।

धार्मिक स्वतन्त्रता संरक्षण गर्दा छिमेकीविरुद्ध राजनीतिक गतिविधिको थलो बन्न नदिने दायित्व पनि राज्यको हो। तर छिमेकीको दबाबका नाममा नेपालभित्रका समुदायको शान्तिपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक अधिकार नै संकुचित गर्नु पनि अर्को अतिवाद हुनेछ।

स्वाधीन नीति यी दुई अतिवादबीचको सन्तुलन हो।

राष्ट्रवादी चिन्ता कहाँ जायज छ?

नेपालमा बारम्बार एउटा प्रवृत्ति देखिन्छ। ठूला विदेशी शक्तिसँग जोडिएको कुनै घटना भएपछि सरकार स्पष्ट जानकारी दिन ढिलाइ गर्छ। त्यसपछि राजनीतिक दलहरूले आआफ्नो दृष्टिकोणअनुसार व्याख्या गर्छन्। सामाजिक सञ्जालमा अनुमान थपिन्छ। अन्ततः तथ्यभन्दा शङ्का ठूलो बन्छ।

दलाई लामाको जन्मोत्सव प्रकरणमा पनि यही अवस्था देखियो।

राष्ट्रवादी युवाले सरकारसँग प्रश्न गर्नुपर्छ। तर त्यो प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ, नेपाल सरकारले आफ्नो नीति आफैँ बनाइरहेको छ कि छैन? सबै विदेशी कूटनीतिक नियोगमाथि समान मापदण्ड लागू हुन्छ कि हुँदैन? चीन, भारत, अमेरिका वा अन्य शक्ति जोसुकै भए पनि नेपाली भूमि उनीहरूको आपसी रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्न नदिन सरकारसँग स्पष्ट नीति छ कि छैन?

यस्ता प्रश्न वास्तविक राष्ट्रवादका प्रश्न हुन्।

राष्ट्रवादको अर्थ कुनै विदेशी शक्तिप्रति स्थायी समर्थन वा स्थायी विरोध होइन। राष्ट्रवादको केन्द्र नेपाल हुनुपर्छ।

किन यति धेरै चर्चा चल्यो?

यस घटनाले यति ठूलो चर्चा पाउनुका पछाडि पाँच तहका कारण एकै ठाउँमा जोडिए।

पहिलो, दलाई लामाको धार्मिक पहिचानसँगै तिब्बतको राजनीतिक इतिहास पनि जोडिएको छ।

दोस्रो, कार्यक्रममा विदेशी कूटनीतिक प्रतिनिधिको उपस्थिति थियो।

तेस्रो, नेपालले त्यसको केही साताअघि मात्रै चीनसँग नेपाली भूमि चीनविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने प्रतिबद्धता पुनः व्यक्त गरेको थियो।

चौथो, सरकारबाट कार्यक्रमअघि नै पर्याप्त सार्वजनिक स्पष्टता नआउँदा शङ्का फैलियो।

पाँचौँ, नेपालको भूराजनीतिक अवस्था यस्तो छ कि तिब्बतसम्बन्धी सानो प्रतीकात्मक घटना पनि चीन, पश्चिमी राष्ट्र र दक्षिण एसियाली रणनीतिक समीकरणसँग जोडेर हेरिन्छ।

त्यसैले यो विवाद जन्मदिनको होइन। यो नेपालको निर्णय क्षमताको बहस हो।

निष्कर्ष

नामग्याल विद्यालयमा भएको दलाई लामाको ९१औँ जन्मोत्सवले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ। नेपालको सार्वभौमसत्ता केवल संविधानको शब्द वा राजनीतिक भाषणको विषय भएर पुग्दैन। त्यसलाई दैनिक शासन, कूटनीतिक व्यवहार र प्रशासनिक निर्णयमा देखाउनुपर्छ।

सरकारले जनतालाई स्पष्ट रूपमा भन्न सक्नुपर्छ, कार्यक्रम किन अनुमति दिइयो, यसको सीमा के थियो, विदेशी कूटनीतिक उपस्थितिलाई कसरी हेरियो र नेपालको स्थापित परराष्ट्र नीतिसँग यसको सम्बन्ध के थियो।

साथै राष्ट्रवादी बहसले पनि तथ्य र अनुमान छुट्याउनुपर्छ। विदेशी प्रतिनिधि उपस्थित हुनु एउटा प्रमाणित तथ्य हो। तर उनीहरूले नेपालको निर्णय प्रक्रिया नियन्त्रण गरे भन्ने निष्कर्ष निकाल्न थप प्रमाण चाहिन्छ।

नेपालले चीनको संवेदनशीलता बुझ्नुपर्छ। भारतको सुरक्षा र रणनीतिक चासो बुझ्नुपर्छ। पश्चिमी राष्ट्रहरूको कूटनीतिक सक्रियता पनि बुझ्नुपर्छ। तर अन्तिम निर्णय गर्दा एउटा मात्रै प्रश्न सर्वोपरि हुनुपर्छ, यसमा नेपालको राष्ट्रिय हित के हो?

नेपाल कसैको प्रयोगभूमि बन्नु हुँदैन। कसैको दबाबमा आफ्नो विवेक गुमाउनु पनि हुँदैन।

यही स्वतन्त्र निर्णय क्षमता नै वास्तविक स्वाधीनता हो। र यही कारण नामग्याल विद्यालयको एउटा जन्मोत्सवले अन्ततः नेपालमा यति ठूलो राजनीतिक तथा कूटनीतिक चर्चा जन्मायो।

चित्र निर्माण निर्देशन (Image Prompt)

काठमाडौंको नागार्जुन क्षेत्रमा रहेको तिब्बती शैलीको विद्यालय परिसरलाई केन्द्रमा राखिएको गम्भीर समाचार विश्लेषणात्मक दृश्य। अग्रभागमा नेपाली राष्ट्रिय झण्डा स्पष्ट र सम्मानजनक रूपमा देखिएको, पृष्ठभूमिमा हिमालय र नेपाल तथा चीनबीचको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थालाई संकेत गर्ने सूक्ष्म नक्सात्मक आकृति। विद्यालय परिसरमा बौद्ध भिक्षु, तिब्बती समुदाय, नेपाली सुरक्षाकर्मी र विभिन्न देशका कूटनीतिक प्रतिनिधिका प्रतीकात्मक आकृतिहरू देखिने। कुनै देशलाई खलनायक वा नायक नबनाउने तटस्थ सम्पादकीय शैली (Editorial Style)। वातावरणमा धार्मिक समारोह र कूटनीतिक तनाव दुवै अनुभूति हुने। दलाई लामाको प्रत्यक्ष वास्तविक अनुहारको ठूलो चित्र नराखी धार्मिक समारोहको संकेतका रूपमा बौद्ध प्रार्थना झण्डा, दीप र परम्परागत सजावट प्रयोग गर्ने। दृश्य यथार्थपरक फोटो पत्रकारिता शैली (Photojournalistic Style), गम्भीर, सन्तुलित र राजनीतिक विश्लेषणात्मक भाव भएको, नेपाली समाचार लेखको मुख्य चित्रका लागि उपयुक्त, तेर्सो अनुपात १६:९।