सारांश
मानव हृदय शरीरको रक्तसञ्चार प्रणालीको केन्द्रीय अंग हो, जसले शरीरका विभिन्न तन्तु तथा अंगमा अक्सिजन र पोषक तत्त्वयुक्त रगत पुर्‍याउने कार्य गर्दछ। शरीरको ऊर्जा तथा अक्सिजनको मागअनुसार हृदयले आफ्नो गति, संकुचन शक्ति, प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन र प्रतिमिनेट पम्प हुने कुल रगतको मात्रा समायोजन गर्छ। व्यायामका क्रममा हृदयगति बढ्ने, हृदय चक्र छोटिने, प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन (Stroke Volume) तथा हृदय निर्गम (Cardiac Output) बढ्ने तात्कालिक शारीरिक परिवर्तन देखिन्छन्। नियमित व्यायामले भने विश्रामकालीन हृदयगति घटाउने, हृदयको पम्पिङ दक्षता बढाउने, रक्तनलीको कार्यक्षमता सुधार गर्ने तथा हृदय–रक्तनली रोगका केही परिवर्तनीय जोखिम कारक नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने दीर्घकालीन अनुकूलन उत्पन्न गर्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, निलयको शिथिलीकरण, लचकता तथा रगत ग्रहण गर्ने प्रक्रियामा असामान्यता उत्पन्न हुने अवस्थालाई डायस्टोलिक कार्यविकार (Diastolic Dysfunction) भनिन्छ। उच्च रक्तचाप, उमेरसँग सम्बन्धित परिवर्तन, मधुमेह, मोटोपना र कोरोनरी धमनी रोग जस्ता अवस्थासँग यसको सम्बन्ध पाइन्छ। डायस्टोलिक कार्यविकार संरक्षित निष्कासन अंशसहितको हृदय विफलता (Heart Failure with Preserved Ejection Fraction—HFpEF) को एउटा महत्त्वपूर्ण शारीरिक पक्ष भए पनि यी दुईलाई समानार्थी मान्न मिल्दैन।

यसैगरी, उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि विकसित ड्यास आहार (Dietary Approaches to Stop Hypertension—DASH) फलफूल, तरकारी, पूर्ण अन्न, कम बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थ, गेडागुडी र उपयुक्त प्रोटिनमा आधारित तथा सोडियम र संतृप्त बोसो कम भएको आहार पद्धति हो। प्रमुख नियन्त्रित परीक्षणहरूले ड्यास आहार र सोडियम सेवनमा कमीले रक्तचाप घटाउन सहयोग पुर्‍याउने देखाएका छन्। प्रस्तुत अध्ययनमा हृदय चक्र, व्यायामजन्य अनुकूलन, डायस्टोलिक कार्यविकार, HFpEF तथा ड्यास आहारबीचको सम्बन्धलाई उपलब्ध वैज्ञानिक साहित्यको वर्णनात्मक तथा विश्लेषणात्मक समीक्षाका आधारमा अध्ययन गरिएको छ।
प्रमुख शब्दहरू: हृदय चक्र, व्यायाम, हृदयगति, प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन, हृदय निर्गम, डायस्टोलिक कार्यविकार, HFpEF, उच्च रक्तचाप, ड्यास आहार।

१. भूमिका

मानव शरीरका प्रत्येक जीवित कोषलाई आफ्नो कार्य सञ्चालन गर्न अक्सिजन र पोषक तत्त्वको निरन्तर आवश्यकता हुन्छ। यी पदार्थलाई शरीरका विभिन्न भागसम्म पुर्‍याउने प्रमुख माध्यम रगत हो र रगतलाई निरन्तर परिसञ्चरण गराउने मुख्य जैविक पम्प हृदय हो। हृदयको कार्य स्थिर नभई शरीरको तत्कालीन आवश्यकता, शारीरिक गतिविधि, भावनात्मक अवस्था, रोगावस्था र चयापचयको मागअनुसार परिवर्तन भइरहन्छ।

आरामको अवस्थामा शरीरको अक्सिजन आवश्यकता तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। व्यायाम सुरु भएपछि सक्रिय कंकालीय मांसपेशी (Skeletal Muscles) ले बढी अक्सिजन र पोषक तत्त्व माग गर्छन्। यसको पूर्ति गर्न हृदय तथा रक्तसञ्चार प्रणालीमा तत्काल परिवर्तन हुन्छ। हृदयगति तीव्र हुन्छ, निलयको संकुचन शक्ति बढ्छ, प्रतिधड्कन बाहिर जाने रगतको मात्रा वृद्धि हुन्छ र प्रतिमिनेट शरीरमा प्रवाहित गरिने कुल रगतको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। नियमित रूपमा यस्तो शारीरिक गतिविधि दोहोरिँदा शरीरमा दीर्घकालीन हृदय–रक्तनली अनुकूलन पनि विकास हुन सक्छ।

यसको विपरीत, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मोटोपना, कोरोनरी धमनी रोग, उमेरसँग सम्बन्धित संरचनात्मक परिवर्तन तथा अन्य अवस्थाले हृदयको शिथिलीकरण र रगत भर्ने प्रक्रियालाई असर गर्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा विशेष गरी बायाँ निलय (Left Ventricle) पर्याप्त रूपमा शिथिल हुन नसक्दा डायस्टोलिक कार्यविकार उत्पन्न हुन सक्छ। यसको महत्व केवल प्रतिध्वनि–हृदयचित्रण (Echocardiography) मा देखिने एउटा असामान्यतामा सीमित छैन; यसले व्यायाम सहनशीलता, फोक्सोको रक्तचाप, अलिन्दीय संरचना तथा हृदय विफलतासँग समेत सम्बन्ध राख्न सक्छ।

हृदय स्वास्थ्यमा आहार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उच्च रक्तचाप हृदयको संरचनात्मक परिवर्तन र हृदय विफलताको प्रमुख परिवर्तनीय जोखिम कारकमध्ये एक भएकाले रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने भोजन पद्धतिले दीर्घकालीन हृदय स्वास्थ्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ। यस सन्दर्भमा ड्यास आहार वैज्ञानिक परीक्षणबाट व्यापक रूपमा अध्ययन गरिएको आहार पद्धति हो।
यसकारण व्यायाम, हृदय चक्र, डायस्टोलिक कार्यविकार तथा ड्यास आहारलाई छुट्टाछुट्टै विषयका रूपमा मात्र नभई परस्पर सम्बन्धित हृदय–रक्तनली स्वास्थ्यका आयामका रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

२. समस्याको कथन
सामान्य स्वास्थ्यसम्बन्धी सामग्रीमा “व्यायामले मुटु बलियो बनाउँछ”, “डायस्टोलिक कार्यविकार भनेको मुटुले आराम गर्न नसक्नु हो” वा “ड्यास आहारले रक्तचाप घटाउँछ” जस्ता अभिव्यक्ति व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। यी कथनहरूको आधारभूत दिशा सही भए पनि अत्यधिक सरलीकरण गर्दा वैज्ञानिक अर्थ फरक पर्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, हृदय चक्र सधैँ ०.८ सेकेन्डको हुन्छ भन्ने धारणा सही होइन; यसको अवधि हृदयगतिमा निर्भर हुन्छ। त्यसैगरी डायस्टोलिक कार्यविकार भएका सबै व्यक्तिको निष्कासन अंश सामान्य हुन्छ भन्ने पनि आवश्यक छैन। डायस्टोलिक कार्यविकार र संरक्षित निष्कासन अंशसहितको हृदय विफलता (HFpEF) लाई एउटै रोग मान्नु पनि वर्तमान वैज्ञानिक अवधारणासँग मेल खाँदैन।
यसैगरी ड्यास आहारलाई केवल “नुन कम खाने आहार” को रूपमा बुझ्नु अधुरो हुन्छ। यसको प्रभाव समग्र भोजन संरचना, फलफूल–तरकारी, पूर्ण अन्न, कम बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थ, गेडागुडी तथा सोडियम र संतृप्त बोसोको सन्तुलनसँग सम्बन्धित हुन्छ।
त्यसैले यी अवधारणालाई वैज्ञानिक साहित्यका आधारमा स्पष्ट गरी तिनको आपसी सम्बन्ध विश्लेषण गर्नु यस अध्ययनको मूल समस्या र आवश्यकता हो।

३. अध्ययनका उद्देश्य
यस साहित्य-समीक्षामूलक अध्ययनका प्रमुख उद्देश्य निम्न रहेका छन्:
१. मानव हृदय चक्र (Cardiac Cycle) को आधारभूत वैज्ञानिक कार्यप्रणाली स्पष्ट गर्नु।
२. व्यायामका क्रममा हृदयमा उत्पन्न हुने तात्कालिक शारीरिक परिवर्तनको विश्लेषण गर्नु।
३. नियमित व्यायामबाट हृदय तथा रक्तनली प्रणालीमा हुने दीर्घकालीन अनुकूलनको समीक्षा गर्नु।
४. डायस्टोलिक कार्यविकार (Diastolic Dysfunction) को प्रकृति, कारण, जोखिम कारक र सम्भावित परिणामको विश्लेषण गर्नु।
५. डायस्टोलिक कार्यविकार र संरक्षित निष्कासन अंशसहितको हृदय विफलता (HFpEF) बीचको वैज्ञानिक सम्बन्ध स्पष्ट गर्नु।
६. डायस्टोलिक कार्यविकारको अलिन्दीय अनियमित कम्पन (Atrial Fibrillation) र फुफ्फुसीय उच्च रक्तचाप (Pulmonary Hypertension) सँगको सम्बन्ध विश्लेषण गर्नु।
७. ड्यास आहार (DASH Diet) को रक्तचाप तथा हृदय स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावको वैज्ञानिक साहित्यका आधारमा समीक्षा गर्नु।
८. व्यायाम, आहार, रक्तचाप नियन्त्रण र हृदयको डायस्टोलिक स्वास्थ्यबीचको अन्तरसम्बन्ध प्रस्तुत गर्नु।
४. अध्ययन विधि

४.१ अध्ययनको स्वरूप
प्रस्तुत अध्ययन वर्णनात्मक तथा विश्लेषणात्मक साहित्य समीक्षा (Descriptive and Analytical Literature Review) मा आधारित छ। यो नयाँ बिरामी, सहभागी वा प्रयोगशाला नमुनामाथि गरिएको प्राथमिक अनुसन्धान होइन। यसमा प्रकाशित वैज्ञानिक निर्देशिका, प्रमुख नियन्त्रित क्लिनिकल परीक्षण तथा विश्वसनीय स्वास्थ्य संस्थाका सिफारिसहरूको विषयगत समीक्षा तथा तुलनात्मक विश्लेषण गरिएको छ।

४.२ साहित्यको आधार
अध्ययनका प्रमुख आधारका रूपमा निम्न स्रोत समूह प्रयोग गरिएको छ:
विश्व स्वास्थ्य संगठन (World Health Organization-WHO) का शारीरिक गतिविधिसम्बन्धी निर्देशिका।
अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन (American Heart Association-AHA) तथा सम्बन्धित वैज्ञानिक संस्थाका व्यायाम र हृदय विफलतासम्बन्धी निर्देशिका।

अमेरिकन सोसाइटी अफ इकोकार्डियोग्राफी (American Society of Echocardiography—ASE) का डायस्टोलिक कार्यसम्बन्धी निर्देशिका।

अमेरिकन कलेज अफ कार्डियोलोजी (American College of Cardiology-ACC) र हृदय विफलता समाज (Heart Failure Society of America-HFSA) का हृदय विफलतासम्बन्धी सिफारिस।
नेसनल हार्ट, लङ एन्ड ब्लड इन्स्टिच्युट (National Heart, Lung, and Blood Institute—NHLBI) का ड्यास आहारसम्बन्धी सामग्री।

ड्यास आहार तथा सोडियम कटौतीसम्बन्धी प्रमुख नियन्त्रित क्लिनिकल परीक्षण।
४.३ विश्लेषण विधि
उपलब्ध साहित्यलाई पाँच प्रमुख विषयमा वर्गीकरण गरी विश्लेषण गरिएको छ:
१. हृदय चक्र तथा व्यायामका तात्कालिक प्रभाव,
२. व्यायामबाट हुने दीर्घकालीन हृदय अनुकूलन,
३. डायस्टोलिक कार्यविकारका कारण तथा कार्यविधि,
४. डायस्टोलिक कार्यविकार र हृदय विफलताबीचको सम्बन्ध, र
५. ड्यास आहार तथा रक्तचाप नियन्त्रण।
यस अध्ययनलाई व्यवस्थित साहित्य समीक्षा (Systematic Review) वा मेटा–विश्लेषण (Meta-analysis) का रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन, किनकि निश्चित डेटाबेसमा पूर्वनिर्धारित खोज रणनीति, अध्ययन छनोटको सङ्ख्यात्मक विवरण तथा सांख्यिकीय समेकन गरिएको छैन।
५. साहित्य समीक्षा तथा मुख्य विश्लेषण
५.१ हृदय चक्रको वैज्ञानिक आधार
एउटा हृदय धड्कन प्रारम्भ भएदेखि अर्को धड्कन सुरु हुँदासम्म हुने विद्युतीय, यान्त्रिक र रक्तप्रवाहसम्बन्धी सम्पूर्ण घटनालाई हृदय चक्र (Cardiac Cycle) भनिन्छ। यसको प्रमुख दुई अवस्था संकुचन अवस्था (Systole) र विश्राम तथा रगत भरिने अवस्था (Diastole) हुन्।

संकुचन अवस्थाको मुख्य चरणमा निलयहरू (Ventricles) संकुचित भएर रगतलाई महाधमनी तथा फुफ्फुसीय धमनीतर्फ पठाउँछन्। डायस्टोलिक अवस्थामा निलय शिथिल भएर अलिन्द (Atria) तथा शिराबाट आएको रगत ग्रहण गर्छ।
हृदय चक्रको अवधि हृदयगतिमा निर्भर हुन्छ।

यसको सरल सम्बन्ध:
हृदय चक्रको अवधि ≈ ६० ÷ प्रतिमिनेट हृदयगति
का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि ७५ धड्कन प्रतिमिनेट हुँदा:
६० ÷ ७५ = ०.८ सेकेन्ड
हुन्छ।

तर हृदयगति १५० प्रतिमिनेट पुग्दा एउटा चक्रको अवधि करिब ०.४ सेकेन्ड हुन्छ। त्यसैले “सामान्य हृदय चक्र ०.८ सेकेन्डको हुन्छ” भन्ने कथनलाई निश्चित सन्दर्भमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

व्यायाममा हृदयगति बढ्दा संकुचन र डायस्टोल दुवैको समय कम हुन्छ, तर तुलनात्मक रूपमा डायस्टोलिक अवधि बढी छोटिन्छ। यसका कारण उच्च हृदयगतिमा निलयलाई रगत भर्न उपलब्ध समय कम हुन सक्छ। स्वस्थ हृदयले भने बढेको शिरागत रगत फिर्ती, तीव्र शिथिलीकरण र बढेको संकुचन क्षमतामार्फत यस अवस्थासँग अनुकूलन गर्छ।व्यायाममा हृदयगति बढ्दा संकुचन र डायस्टोल दुवैको समय कम हुन्छ, तर तुलनात्मक रूपमा डायस्टोलिक अवधि बढी छोटिन्छ। यसका कारण उच्च हृदयगतिमा निलयलाई रगत भर्न उपलब्ध समय कम हुन सक्छ। स्वस्थ हृदयले भने बढेको शिरागत रगत फिर्ती, तीव्र शिथिलीकरण र बढेको संकुचन क्षमतामार्फत यस अवस्थासँग अनुकूलन गर्छ।

५.२ व्यायामको तात्कालिक प्रभाव:
५.२.१ हृदयगति वृद्धि
व्यायाम प्रारम्भ भएपछि सक्रिय मांसपेशीहरूको अक्सिजन आवश्यकता बढ्छ। प्रारम्भिक चरणमा परानुकम्पी प्रभाव (Parasympathetic Influence) घट्छ र त्यसपछि अनुकम्पी स्नायु प्रणाली (Sympathetic Nervous System) सक्रिय हुन्छ। यसको प्रभावले हृदयगति बढ्छ र हृदय मांसपेशीको संकुचन शक्ति पनि वृद्धि हुन्छ।

५.२.२ प्रति-धड्कन निष्कासन आयतनमा वृद्धि
एकपटक निलय संकुचित हुँदा बाहिर निकालिने रगतको मात्रालाई प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन (Stroke Volume) भनिन्छ। व्यायाममा मुटुतर्फ फर्किने रगतको मात्रा बढ्नु, निलयमा प्रारम्भिक भराइ बढ्नु तथा संकुचन शक्ति तीव्र हुनुका कारण यसको मात्रा सामान्यतया बढ्छ।

यसमा फ्राङ्क-स्टार्लिङ संयन्त्र (Frank–Starling Mechanism) को पनि भूमिका हुन्छ। सामान्य सीमाभित्र निलयमा बढी रगत भरिँदा हृदय मांसपेशीका तन्तु बढी तन्किन्छन् र त्यसपछि हुने संकुचन शक्तिशाली हुन सक्छ।

५.२.३ हृदय निर्गममा वृद्धि
एक मिनेटमा हृदयबाट बाहिर पम्प हुने कुल रगतलाई हृदय निर्गम (Cardiac Output) भनिन्छ।
यसको सम्बन्ध:
हृदय निर्गम = हृदयगति × प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन
हो।

आरामको अवस्थामा स्वस्थ वयस्कमा हृदय निर्गम प्रायः करिब ५ लिटर प्रतिमिनेट आसपास हुन सक्छ। तीव्र व्यायाममा यो धेरै गुणा ढ्न सक्छ। २०-२५ लिटर प्रतिमिनेट जस्ता मान केही व्यक्तिमा तीव्र व्यायामका क्रममा सम्भव भए पनि यसलाई सबै व्यक्तिका लागि स्थिर मान मान्न मिल्दैन। उच्च प्रशिक्षित खेलाडीमा अझ बढी अधिकतम हृदय निर्गम पनि सम्भव हुन्छ।
यसरी व्यायामका क्रममा हृदयगति, प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन र हृदय निर्गम एकीकृत रूपमा परिवर्तन भई काम गरिरहेका मांसपेशीको अक्सिजन माग पूरा गर्छन्।

६. नियमित व्यायामबाट हुने दीर्घकालीन हृदय अनुकूलन:
६.१ विश्रामकालीन हृदयगति कम हुनु
नियमित सहनशीलतामूलक व्यायाम (Endurance Exercise) गर्ने व्यक्तिमा विश्रामकालीन हृदयगति कम हुन सक्छ। प्रशिक्षित खेलाडीमा देखिने यस्तो अवस्थालाई खेलाडीजन्य मन्द हृदयगति (Athletic Bradycardia) भनिन्छ।
यसको एउटा कारण प्रत्येक धड्कनमा बढी रगत निष्कासन गर्न सक्ने क्षमता हो। यदि प्रत्येक धड्कनबाट पर्याप्त रगत शरीरमा पठाउन सकिन्छ भने विश्रामको अवस्थामा उही हृदय निर्गम कायम गर्न मुटुले कम पटक धड्किए पनि पुग्छ।
तर कम हृदयगति सधैँ स्वस्थ प्रशिक्षणको सूचक भने होइन। चक्कर लाग्ने, बेहोस हुने, असामान्य कमजोरी वा अन्य लक्षण भएको अवस्थामा चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

६.२ डायस्टोलिक समय र भरिने प्रक्रियामा प्रभाव
विश्रामकालीन हृदयगति घट्दा दुई धड्कनबीचको समय लम्बिन्छ। यसले निलयलाई शिथिल हुन र रगत ग्रहण गर्न पर्याप्त समय उपलब्ध गराउँछ। यसरी नियमित व्यायामपछि प्रशिक्षित हृदयले विश्रामको अवस्थामा तुलनात्मक रूपमा प्रभावकारी रूपमा रगत पम्प गर्न सक्छ।

६.३ व्यायामजन्य हृदय पुनर्संरचना
दीर्घकालीन सहनशीलतामूलक प्रशिक्षणले हृदयको निलयको आयतन, मांसपेशीको संरचना र पम्पिङ क्षमतामा अनुकूल शारीरिक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यसलाई व्यायामजन्य हृदय पुनर्संरचना (Exercise-induced Cardiac Remodeling) भनिन्छ।
यो रोगका कारण हुने रोगजन्य अतिवृद्धि (Pathological Hypertrophy) भन्दा फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि दीर्घकालीन उच्च रक्तचापमा निलयले उच्च चापविरुद्ध रगत पम्प गर्नुपर्ने भएकाले मांसपेशी बाक्लिन सक्छ। यस्तो परिवर्तन दीर्घकालमा निलयको लचकता र शिथिलीकरणका लागि प्रतिकूल हुन सक्छ।

६.४ रक्तनलीको कार्यक्षमतामा सुधार
नियमित व्यायामले रक्तनलीको अन्तःकला (Endothelium) को कार्यमा सुधार, रक्तचाप नियन्त्रण, इन्सुलिन संवेदनशीलता तथा शारीरिक तन्दुरुस्तीमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले व्यायामले हृदयघातको जोखिम कम गर्ने प्रभावलाई केवल “नयाँ कोरोनरी रक्तनली बन्ने” प्रक्रियासँग जोड्नु पर्याप्त वैज्ञानिक व्याख्या होइन। यसको लाभ धेरै जैविक र जीवनशैलीसम्बन्धी कारकको संयुक्त परिणाम हो।

७. डायस्टोलिक कार्यविकारको अवधारणा
७.१ परिभाषा
डायस्टोलिक कार्यविकार (Diastolic Dysfunction) भन्नाले विशेष गरी बायाँ निलयको शिथिलीकरण, लचकता र रगत ग्रहण गर्ने प्रक्रियामा असामान्यता आउनु बुझिन्छ।

सामान्य अवस्थामा निलय संकुचनपछि सक्रिय रूपमा शिथिल हुन्छ। त्यसपछि कम चापमा रगत निलयभित्र प्रवेश गर्न सक्छ। यदि निलयको मांसपेशी कडा, बाक्लो वा राम्रोसँग शिथिल हुन नसक्ने भयो भने रगत भर्न बढी चाप आवश्यक पर्न सक्छ।
आधुनिक हृदय प्रतिध्वनि–चित्रणसम्बन्धी अवधारणाले डायस्टोलिक कार्यलाई केवल “मुटुको आराम” का रूपमा मात्र नभई निलयको शिथिलीकरण, हृदय मांसपेशीको कठोरता, भरिने चाप र अलिन्द–निलयबीचको रक्तप्रवाहको संयुक्त प्रक्रियाका रूपमा मूल्याङ्कन गर्छ (Nagueh et al., 2025)।

७.२ निष्कासन अंशसँगको सम्बन्ध
डायस्टोलिक कार्यविकार भएका व्यक्तिमा निष्कासन अंश (Ejection Fraction) सधैँ सामान्य रहन्छ भन्ने धारणा सही होइन। यो संरक्षित निष्कासन अंश भएका व्यक्तिमा पनि देखिन सक्छ र निष्कासन अंश घटेको हृदय रोगमा पनि सहअस्तित्वमा रहन सक्छ।
यसैले यसको वैज्ञानिक परिभाषा “संकुचन सामान्य तर विश्राम खराब” भन्ने अभिव्यक्तिभन्दा व्यापक छ।
८. डायस्टोलिक कार्यविकारका प्रमुख जोखिम कारक
८.१ उच्च रक्तचाप
दीर्घकालीन उच्च रक्तचाप (Hypertension) डायस्टोलिक कार्यमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउने प्रमुख कारकमध्ये एक हो। उच्च धमनी चापविरुद्ध बायाँ निलयले लगातार बढी बल प्रयोग गर्नुपर्दा निलयको भित्ता बाक्लिन सक्छ। यसलाई बायाँ निलय अतिवृद्धि (Left Ventricular Hypertrophy-LVH) भनिन्छ। समयसँगै यस्तो बाक्लोपनले निलयको लचकता घटाउन सक्छ, जसले डायस्टोलिक भराइ कठिन बनाउन सक्छ।

८.२ उमेरसँग सम्बन्धित परिवर्तन
उमेर बढ्दै जाँदा हृदयको शिथिलीकरण गति, रक्तनलीको लचकता र निलयको संरचनामा प्राकृतिक परिवर्तन आउन सक्छ। त्यसैले डायस्टोलिक कार्यको मूल्याङ्कनमा उमेरलाई ध्यान दिनुपर्छ।

८.३ मधुमेह
मधुमेह (Diabetes Mellitus) ले रक्तनली, हृदय मांसपेशी र शरीरको चयापचयमा दीर्घकालीन प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ। मधुमेह हृदय विफलता तथा डायस्टोलिक असामान्यतासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण सहवर्ती अवस्था हो।

८.४ मोटोपना
मोटोपना (Obesity) उच्च रक्तचाप, इन्सुलिन प्रतिरोध, मधुमेह, निद्रासम्बन्धी श्वास विकार र शरीरमा दीर्घकालीन सूजनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यी कारकहरूले संयुक्त रूपमा हृदयमा चाप तथा आयतनसम्बन्धी भार बढाउन सक्छन्। मोटोपना विशेष गरी HFpEF सँग नजिकको सम्बन्ध भएको जोखिम अवस्थाका रूपमा अध्ययन गरिएको छ।

८.५ कोरोनरी धमनी रोग
कोरोनरी धमनी रोग (Coronary Artery Disease) मा हृदय मांसपेशीमा पर्याप्त अक्सिजन नपुग्ने अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ। हृदय मांसपेशीको शिथिलीकरण पनि ऊर्जा आवश्यक पर्ने सक्रिय प्रक्रिया भएकाले अक्सिजन अभावले डायस्टोलिक कार्यमा असर पार्न सक्छ।

९. डायस्टोलिक कार्यविकारका लक्षण तथा चिकित्सकीय महत्व
प्रारम्भिक डायस्टोलिक कार्यविकार लक्षणविहीन हुन सक्छ। समस्या बढी गम्भीर भएर हृदयमा रगत भरिने चाप बढेमा निम्न लक्षण देखा पर्न सक्छन्:
शारीरिक परिश्रम गर्दा सास फेर्न कठिनाइ,
सामान्य काममै छिटो थकान,
सुत्दा वा तेर्सो पर्दा सास फेर्न अप्ठ्यारो,
खुट्टा तथा कुर्कुचामा सुन्निनु,
शारीरिक कार्यक्षमता घट्नु,
केही अवस्थामा अनियमित हृदयगति।
तर यी लक्षण डायस्टोलिक कार्यविकारका लागि मात्र विशिष्ट हुँदैनन्। फोक्सो, मिर्गौला, रक्तअल्पता तथा अन्य हृदय रोगमा पनि समान लक्षण देखिन सक्छन्। त्यसैले चिकित्सकीय इतिहास, शारीरिक परीक्षण र आवश्यक हृदयसम्बन्धी परीक्षणको संयुक्त मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

१०. डायस्टोलिक कार्यको मूल्याङ्कन
डायस्टोलिक कार्यको मूल्याङ्कनमा प्रतिध्वनि–हृदयचित्रण (Echocardiography) प्रमुख गैरआक्रामक विधि हो।
आधुनिक मूल्याङ्कनमा माइट्रल रक्तप्रवाह (Mitral Inflow), ऊतक डप्लर (Tissue Doppler), प्रारम्भिक डायस्टोलिक ऊतक गति (e′ Velocity), E/e′ अनुपात, बायाँ अलिन्दको संरचना तथा अन्य हृदय संरचनात्मक र रक्तप्रवाहसम्बन्धी सूचक प्रयोग गरिन्छ।

ASE को अद्यावधिक निर्देशिकाले कुनै एउटा मापनका आधारमा मात्र डायस्टोलिक कार्यविकारको निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा विभिन्न सूचक र बिरामीको समग्र चिकित्सकीय अवस्थालाई संयुक्त रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छ (Nagueh et al., 2025)।
११. डायस्टोलिक कार्यविकार र HFpEF बीचको सम्बन्ध:
संरक्षित निष्कासन अंशसहितको हृदय विफलता (Heart Failure with Preserved Ejection Fraction—HFpEF) हृदय विफलताको एउटा जटिल रूप हो।

HFpEF मा बायाँ निलयको निष्कासन अंश तुलनात्मक रूपमा संरक्षित भए पनि बिरामीमा हृदय विफलताका लक्षण तथा हृदयभित्र रगत भर्ने चाप असामान्य भएको प्रमाण हुन सक्छ।
यसैले:
डायस्टोलिक कार्यविकार ≠ HFpEF
भन्ने वैज्ञानिक भिन्नता बुझ्न अत्यन्त आवश्यक छ।

डायस्टोलिक कार्यविकार HFpEF को महत्त्वपूर्ण शारीरिक संयन्त्र हुन सक्छ, तर प्रत्येक डायस्टोलिक कार्यविकार भएको व्यक्ति HFpEF मा परिणत हुन्छ भन्ने छैन। HFpEF उच्च रक्तचाप, मोटोपना, मधुमेह, मिर्गौला रोग, उमेर, रक्तनली कार्यविकार तथा अन्य जैविक प्रक्रियासँग सम्बन्धित बहुकारकीय अवस्था हो (Heidenreich et al., 2022)।

१२. अलिन्दीय अनियमित कम्पनसँगको सम्बन्ध
बायाँ निलयमा रगत भर्न बढी चाप आवश्यक भएमा त्यो चाप बायाँ अलिन्दतर्फ पनि सर्न सक्छ। लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहँदा बायाँ अलिन्द फैलिन तथा यसको संरचना र विद्युतीय गुण परिवर्तन हुन सक्छ।

यसले अलिन्दीय अनियमित कम्पन (Atrial Fibrillation-AF) को जोखिमसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ।
अर्कोतर्फ, अलिन्दीय अनियमित कम्पन हुँदा अलिन्दको नियमित संकुचन हराउने भएकाले निलयमा हुने अन्तिम चरणको भराइ कम हुन सक्छ। त्यसैले AF र डायस्टोलिक समस्या वा HFpEF बीच दुईतर्फी सम्बन्ध हुन सक्छ।

१३. फुफ्फुसीय उच्च रक्तचापसँगको सम्बन्ध
बायाँ निलयको भरिने चाप बढेपछि दबाब बायाँ अलिन्द र त्यसपछि फुफ्फुसीय शिरातर्फ सर्न सक्छ। यसबाट फोक्सोको रक्तसञ्चारमा चाप बढ्न सक्छ।

बायाँ हृदय रोगसँग सम्बन्धित यस्तो अवस्थालाई पश्च-केशिकीय फुफ्फुसीय उच्च रक्तचाप (Post-capillary Pulmonary Hypertension) भनिन्छ। यसले बिरामीको सास फेर्न सक्ने क्षमता, शारीरिक सहनशीलता र समग्र हृदय विफलताको गम्भीरतामा असर पार्न सक्छ।

१४. रोकथाम तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी साहित्यको विश्लेषण
डायस्टोलिक कार्यविकारका लागि सबै व्यक्तिमा लागू हुने एउटै उपचार छैन। यसको व्यवस्थापन मूल कारण र सहवर्ती जोखिम कारकअनुसार हुन्छ।
मुख्य रणनीतिमा:
रक्तचाप नियन्त्रण,
मधुमेह व्यवस्थापन,
स्वस्थ शारीरिक गतिविधि,
शरीरको उपयुक्त तौल कायम गर्ने प्रयास,
स्वस्थ भोजन,
हृदय तालसम्बन्धी समस्या भए उपचार,
हृदय विफलतामा शरीरमा अनावश्यक तरल पदार्थ जमेको अवस्थामा चिकित्सकीय मूल्याङ्कनअनुसार औषधि,
समावेश हुन्छन्।

स्थापित HFpEF को औषधीय उपचार पछिल्ला वर्षमा विकसित भएको छ। आधुनिक हृदय विफलता निर्देशिकाले केही निश्चित औषधि समूहलाई प्रमाणका आधारमा सिफारिस गरेको छ, तर व्यक्तिगत उपचार बिरामीको रक्तचाप, मिर्गौला कार्य, मधुमेह, उमेर, हृदय ताल तथा अन्य अवस्थाअनुसार चिकित्सकले निर्धारण गर्नुपर्छ (Heidenreich et al., 2022)।

१५. ड्यास आहारको वैज्ञानिक अवधारणा
उच्च रक्तचाप रोकथामसम्बन्धी आहारीय विधि (Dietary Approaches to Stop Hypertension—DASH) रक्तचाप नियन्त्रणका लागि वैज्ञानिक परीक्षणबाट विकसित गरिएको भोजन पद्धति हो।
यसको मूल संरचनामा:
फलफूल,
तरकारी,
पूर्ण अन्न,
कम बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थ,
गेडागुडी,
नट्स तथा बीउ,
उपयुक्त मात्राको दुब्लो प्रोटिन,
लाई प्राथमिकता दिइन्छ।
यससँगै अत्यधिक सोडियम, संतृप्त बोसो, अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थ तथा थपिएको चिनी सीमित गर्न जोड दिइन्छ।
Appel तथा सहकर्मी (1997) को मूल ड्यास परीक्षणले फलफूल, तरकारी तथा कम बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थमा आधारित भोजन ढाँचाले रक्तचापमा उल्लेखनीय कमी ल्याउन सक्ने देखाएको थियो।

१६. सोडियम र रक्तचाप
सोडियम सेवन र रक्तचापबीचको सम्बन्ध ड्यास आहार अध्ययनको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
सामान्य ड्यास योजनामा दैनिक सोडियमको सीमा करिब २,३०० मिलिग्राम सम्म राख्ने लक्ष्य प्रयोग गरिन्छ। अझ कम सोडियमयुक्त योजनामा १,५०० मिलिग्राम वरिपरि राख्न सकिन्छ।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने वैज्ञानिक कुरा के हो भने:
२,३०० मिलिग्राम सोडियम = २,३०० मिलिग्राम नुन होइन।
खाने नुन सोडियम क्लोराइडबाट बनेको हुन्छ र सोडियम त्यसको एउटा भाग मात्र हो।
Sacks तथा सहकर्मी (2001) को ड्यास–सोडियम परीक्षणले सोडियम सेवन घटाउँदा रक्तचाप कम हुने र ड्यास भोजन ढाँचासँग कम सोडियम संयोजन गर्दा थप लाभ हुन सक्ने देखाएको थियो।

१७. ड्यास आहारको उदाहरणीय संरचना
करिब २,००० किलोक्यालोरी दैनिक ऊर्जा आवश्यकताको उदाहरणमा ड्यास आहारलाई निम्न ढाँचामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
खाद्य समूह

दैनिक आहारमा के समावेश गर्ने?

१८. ड्यास आहारसम्बन्धी साहित्यको विश्लेषण
ड्यास आहारलाई केवल नुन कम गर्ने विधि मान्नु वैज्ञानिक रूपमा अपूर्ण हुन्छ। यसको मूल शक्ति समग्र भोजन ढाँचामा छ।
ड्यास आहारमा पोटासियम, म्याग्नेसियम, क्याल्सियम, रेशा (Fiber) तथा विभिन्न सूक्ष्म पोषक तत्त्वयुक्त खानेकुरा बढी हुन्छन्। अर्कोतर्फ अत्यधिक सोडियम, संतृप्त बोसो तथा अतिरिक्त चिनीको सेवन कम गर्न जोड दिइन्छ।
Appel et al. (1997) को अध्ययनले समग्र ड्यास भोजन ढाँचाले रक्तचाप घटाउने प्रमाण प्रस्तुत गर्‍यो। Sacks et al. (2001) ले त्यसमा सोडियमको मात्रा घटाउँदा थप रक्तचाप लाभ हुन सक्ने देखाए।
यसैले ड्यास आहारको प्रभाव कुनै एउटा खाद्य पदार्थ वा कुनै एउटा खनिजका कारण मात्र नभई समग्र पोषण ढाँचाको संयुक्त प्रभावको परिणाम हो।

१९. व्यायाम, ड्यास आहार र डायस्टोलिक स्वास्थ्यबीच अन्तरसम्बन्ध:
उपलब्ध साहित्यको समग्र समीक्षा गर्दा व्यायाम, आहार, रक्तचाप र डायस्टोलिक स्वास्थ्यलाई एउटै हृदय–रक्तनली निरन्तरताका परस्पर सम्बन्धित पक्षका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

दीर्घकालीन उच्च रक्तचापले बायाँ निलयको संरचनात्मक परिवर्तन तथा कडापन बढाउन सक्छ। त्यही उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा नियमित शारीरिक गतिविधि र ड्यासजस्तो भोजन ढाँचा सहयोगी हुन सक्छन्।

२०. तुलनात्मक विश्लेषण:

उपलब्ध साहित्यबाट व्यायामको तात्कालिक र दीर्घकालीन प्रभावलाई निम्न रूपमा तुलना गर्न सकिन्छ:

तपाईँले दिनुभएको विवरणलाई स्पष्ट र व्यवस्थित बनाइएको तालिका तल प्रस्तुत छ:

२१. छलफल
साहित्यको समग्र विश्लेषणले हृदय स्वास्थ्यमा व्यायामको दुई तहको प्रभाव देखाउँछ। पहिलो, तत्काल शरीरको अक्सिजन माग पूरा गर्न हुने तीव्र शारीरिक प्रतिक्रिया हो। दोस्रो, बारम्बारको व्यायामपछि विकसित हुने दीर्घकालीन अनुकूलन हो।
हृदयगति बढ्दा हृदय चक्र छोटिन्छ र डायस्टोलिक समय विशेष रूपमा कम हुन्छ। यसका बाबजुद स्वस्थ हृदयले बढेको शिरागत रक्तफिर्ती तथा तीव्र शिथिलीकरणमार्फत पर्याप्त निलय भराइ कायम गर्न सक्छ। नियमित व्यायामपछि विश्रामकालीन हृदयगति कम हुनु र प्रति-धड्कन निष्कासन क्षमता बढ्नु हृदयको बढी प्रभावकारी कार्यसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

डायस्टोलिक कार्यविकारको विश्लेषणले यसलाई केवल “मुटु आराम गर्न नसक्ने रोग” भनेर बुझ्नु पर्याप्त नभएको स्पष्ट पार्छ। शिथिलीकरण, मांसपेशीको कठोरता, भरिने चाप, अलिन्दको अवस्था र हृदय ताल सबै डायस्टोलिक कार्यसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।
त्यसैगरी HFpEF लाई डायस्टोलिक कार्यविकारको अर्को नामका रूपमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। HFpEF एउटा क्लिनिकल हृदय विफलता अवस्था हो, जसको निदानमा बिरामीका लक्षण, हृदय संरचना, निष्कासन अंश तथा भरिने चापसम्बन्धी प्रमाण आवश्यक पर्न सक्छ।

ड्यास आहारसम्बन्धी साहित्यले रक्तचाप नियन्त्रणमा भोजनको समग्र गुणस्तरको महत्त्व देखाउँछ। केवल नुन घटाउनेभन्दा फलफूल, तरकारी, पूर्ण अन्न र कम बोसोयुक्त खाद्य पदार्थलाई प्राथमिकता दिने समग्र ढाँचा वैज्ञानिक रूपमा बढी अर्थपूर्ण छ।
यसरी व्यायाम र ड्यास आहारलाई डायस्टोलिक कार्यविकारको प्रत्यक्ष उपचारका रूपमा नभई उच्च रक्तचाप तथा अन्य परिवर्तनीय हृदय जोखिम कारक नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने दीर्घकालीन स्वास्थ्य रणनीतिका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

२२. अध्ययनका सीमितता
यस अध्ययनका केही सीमितता रहेका छन्।
पहिलो, यो प्राथमिक प्रयोगात्मक अनुसन्धान होइन; यसमा नयाँ सहभागी वा बिरामीबाट तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छैन।
दोस्रो, प्रस्तुत समीक्षा वर्णनात्मक तथा विश्लेषणात्मक प्रकृतिको भएकाले व्यवस्थित समीक्षा वा मेटा–विश्लेषणमा जस्तो पूर्वनिर्धारित डेटाबेस खोज, अध्ययन छनोट प्रक्रिया तथा सांख्यिकीय समेकन गरिएको छैन।

तेस्रो, व्यायामको प्रभाव व्यक्तिको उमेर, लिङ्ग, आनुवंशिक विशेषता, स्वास्थ्य अवस्था, प्रशिक्षण इतिहास र व्यायामको प्रकारअनुसार फरक हुन सक्छ।

चौथो, ड्यास आहारको उदाहरणीय मात्रा सबै उमेर तथा स्वास्थ्य अवस्थाका व्यक्तिमा समान रूपमा लागू हुँदैन।
यसैले यस अध्ययनका निष्कर्षलाई सामान्य वैज्ञानिक व्याख्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ, व्यक्तिगत रोग निदान वा उपचार निर्देशनका रूपमा होइन।

२३. निष्कर्ष
उपलब्ध वैज्ञानिक साहित्यको समीक्षा र विश्लेषणबाट मानव हृदय व्यायामप्रति अत्यन्त अनुकूलनशील अंग भएको स्पष्ट हुन्छ। व्यायामका क्रममा हृदयगति वृद्धि, हृदय चक्रको अवधि कमी, प्रति-धड्कन निष्कासन आयतन वृद्धि र हृदय निर्गममा उल्लेखनीय वृद्धि हुन्छ। यी तात्कालिक परिवर्तन सक्रिय मांसपेशीको बढेको अक्सिजन आवश्यकता पूरा गर्ने शरीरको समन्वित शारीरिक प्रतिक्रिया हुन्।
नियमित व्यायामले दीर्घकालमा विश्रामकालीन हृदयगति कम गर्न, प्रति-धड्कन निष्कासन क्षमतामा सुधार गर्न, रक्तनलीको कार्यलाई सहयोग गर्न र शारीरिक कार्यक्षमता बढाउन सक्छ। यसरी नियमित व्यायामले मुटुलाई केवल “बलियो” बनाउनेभन्दा व्यापक रूपमा सम्पूर्ण हृदय–रक्तनली प्रणालीलाई कार्यात्मक रूपमा अनुकूल बनाउँछ।

डायस्टोलिक कार्यविकार मुख्यतः निलयको शिथिलीकरण, लचकता तथा रगत ग्रहण गर्ने प्रक्रियामा असामान्यतासँग सम्बन्धित हुन्छ। उच्च रक्तचाप, उमेरसँग सम्बन्धित परिवर्तन, मधुमेह, मोटोपना र कोरोनरी धमनी रोग यसको महत्वपूर्ण जोखिम कारक हुन्। यो संरक्षित निष्कासन अंशसहितको हृदय विफलतासँग सम्बन्धित भए पनि दुवै एउटै अवस्था होइनन्।

ड्यास आहार उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि वैज्ञानिक रूपमा राम्रोसँग अध्ययन गरिएको भोजन प्रणाली हो। यसको प्रभाव केवल नुन घटाउनुमा सीमित नभई फलफूल, तरकारी, पूर्ण अन्न, कम बोसोयुक्त दुग्ध पदार्थ, गेडागुडी तथा उपयुक्त प्रोटिनको सन्तुलित प्रयोग र सोडियम तथा संतृप्त बोसोको कमीमा आधारित छ।

समग्रमा, नियमित उपयुक्त शारीरिक गतिविधि, सन्तुलित भोजन, रक्तचाप र मधुमेहको नियन्त्रण तथा स्वस्थ शरीर तौल कायम गर्ने जीवनशैलीले हृदय–रक्तनली स्वास्थ्य संरक्षणमा परस्पर पूरक भूमिका खेल्न सक्छन्। स्थापित हृदय रोग वा असामान्य लक्षण भएका व्यक्तिमा भने व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

२४. सुझाव
साहित्य समीक्षाका निष्कर्षका आधारमा निम्न सुझाव प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
१. हृदय स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतनामूलक सामग्रीमा “हृदय चक्र सधैँ ०.८ सेकेन्ड हुन्छ” जस्ता स्थिर अभिव्यक्तिको सट्टा हृदयगतिअनुसार यसको अवधि परिवर्तन हुने कुरा स्पष्ट गरिनुपर्छ।
२. डायस्टोलिक कार्यविकार र HFpEF लाई एउटै रोगका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
३. नियमित शारीरिक गतिविधिलाई उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र शारीरिक क्षमताअनुकूल बनाइनुपर्छ।
४. उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिमा औषधीय उपचारसँगै आहार तथा जीवनशैलीसम्बन्धी उपायलाई पनि महत्व दिनुपर्छ।
५. ड्यास आहारलाई विदेशी खाद्य सूचीका रूपमा नभई स्थानीय रूपमा उपलब्ध फलफूल, तरकारी, अन्न र गेडागुडी प्रयोग गरी अनुकूलित गर्न सकिन्छ।
६. हृदयसम्बन्धी लक्षण देखिएमा केवल जीवनशैली परिवर्तनमा निर्भर नभई उचित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।
७. भविष्यका अनुसन्धानमा नेपाली जनसंख्यामा व्यायाम, उच्च रक्तचाप, ड्यासजस्तो भोजन ढाँचा तथा डायस्टोलिक कार्यबीचको सम्बन्धबारे स्थानीय तथ्याङ्कमा आधारित अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

२५. सन्दर्भ सामग्री
American Society of Echocardiography. (2025). Recommendations for the evaluation of left ventricular diastolic function by echocardiography and for heart failure with preserved ejection fraction diagnosis.
Appel, L. J., Moore, T. J., Obarzanek, E., et al. (1997). A clinical trial of the effects of dietary patterns on blood pressure. The New England Journal of Medicine, 336, 1117–1124.
Fletcher, G. F., Ades, P. A., Kligfield, P., et al. (2013). Exercise standards for testing and training: A scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 128, 873–934.
Heidenreich, P. A., Bozkurt, B., Aguilar, D., et al. (2022). 2022 AHA/ACC/HFSA guideline for the management of heart failure. Circulation, 145, e895–e1032.
National Heart, Lung, and Blood Institute. (n.d.). DASH eating plan. National Institutes of Health.
Nagueh, S. F., et al. (2025). Recommendations for the evaluation of left ventricular diastolic function by echocardiography and for heart failure with preserved ejection fraction diagnosis: An update from the American Society of Echocardiography. Journal of the American Society of Echocardiography.
Sacks, F. M., Svetkey, L. P., Vollmer, W. M., et al. (2001). Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet. The New England Journal of Medicine, 344, 3–10.
World Health Organization. (2020). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Geneva: World Health Organization.